Symbole Afrykańskie

Symbole afrykańskie to nie jeden system, lecz setki odrębnych tradycji znakowych z całego kontynentu - od graficznych adinkra z Ghany, przez pismo nsibidi z Nigerii, po wzory tkanin i skaryfikacji. Najbardziej znane na Zachodzie są adinkra ludu Akan, w których każdy znak łączy się z konkretnym przysłowiem lub pojęciem. Wiele z tych symboli funkcjonuje do dziś - na tkaninach, w architekturze, logo, a także w kulturze afrykańskiej diaspory.

Czym są symbole afrykańskie i dlaczego to nie jeden „afrykański" system

Symbole afrykańskie to zbiorcza nazwa wielu niezależnych tradycji znakowych, powstałych w różnych ludach, językach i epokach - Afryka liczy ponad tysiąc grup etnicznych, więc mówienie o jednym „afrykańskim symbolu" jest sporym uproszczeniem. Największym nieporozumieniem jest traktowanie ozdobnych wzorów jako uniwersalnego „plemiennego" alfabetu całego kontynentu, podczas gdy adinkra z Ghany nie mają nic wspólnego z nsibidi z Nigerii czy z symboliką amharską z Etiopii.

Te systemy różnią się nie tylko wyglądem, ale i funkcją. Jedne są pismem przekazującym konkretne komunikaty (nsibidi), inne zbiorem znaków-przysłów drukowanych na tkaninie (adinkra), a jeszcze inne wzorami tkackimi niosącymi status społeczny, jak kente. Dlatego w tej kategorii warto patrzeć na każdy system osobno, z jego własnym pochodzeniem i kontekstem.

Adinkra - symbole z Ghany i ich znaczenia

Adinkra to zestaw graficznych symboli ludu Akan z Ghany i Wybrzeża Kości Słoniowej, z których każdy odsyła do przysłowia, wartości lub pojęcia. Tradycyjnie odbijano je na tkaninie za pomocą stempli wycinanych z kalebasy i barwnika z kory drzewa badie; słowo „adinkra" w języku twi znaczy „pożegnanie", bo pierwotnie były to głównie tkaniny żałobne.

Popularna tradycja wiąże ich nazwę z królem Naną Kofi Adinkrą z Gyaman, pokonanym przez Aszantów na początku XIX wieku - miano to jednak upraszcza historię. Jedna z najstarszych zachowanych tkanin adinkra została zebrana już w 1817 roku przez brytyjskiego wysłannika Thomasa Edwarda Bowdicha i trafiła do British Museum, czyli jeszcze przed tą wojną, co pokazuje, że sztuka ta istniała wcześniej.

Symbol	Znaczenie w tradycji	Skojarzenie / motyw
Gye Nyame	wszechmoc i wszechobecność Boga („poza Bogiem")	najpopularniejszy z adinkra
Sankofa	uczenie się z przeszłości („wróć i weź")	ptak oglądający się za siebie
Dwennimmen	pokora połączona z siłą	rogi barana
Funtunfunefu Denkyemfunefu	jedność w różnorodności	bliźniacze krokodyle o wspólnym żołądku
Adinkrahene	przywództwo, charyzma	koncentryczne okręgi; „wódz" symboli
Akoma	cierpliwość i tolerancja	serce
Duafe	piękno, dbałość, kobiece cnoty	drewniany grzebień

Te znaczenia to utrwalony przekaz kulturowy, a nie „ukryta moc" znaku - adinkra są przede wszystkim wizualnym zapisem mądrości i przysłów Akan. Szczególną karierę zrobił Sankofa, który stał się jednym z głównych symboli afrykańskiej diaspory i ruchów odwołujących się do dziedzictwa przodków. Występuje w dwóch formach: jako ptak zawracający głowę oraz jako stylizowany, sercowaty zawijas - obie są poprawne.

Nsibidi - afrykańskie pismo z Nigerii

Nsibidi to system ideograficznych znaków z południowo-wschodniej Nigerii i pogranicza Kamerunu, używany przez ludy Ejagham (Ekoi), Efik i Igbo, przede wszystkim w ramach tajnego stowarzyszenia Ekpe (tzw. bractwa lamparta). W odróżnieniu od adinkra nie jest zbiorem symboli-przysłów, lecz realnym pismem przekazującym komunikaty - od pojęć abstrakcyjnych, jak miłość czy kłótnia, po całe zdania.

Nsibidi jest starsze niż kontakt z Europejczykami, choć jego dokładny wiek pozostaje sporny - część badaczy łączy podobne znaki ze śladami na ceramice z regionu Calabar sprzed wielu stuleci, ale nie jest to pewne. Ważny jest jego dalszy los: wraz z niewolnikami nsibidi przedostało się do obu Ameryk i wpłynęło na znaki rytualne na Kubie (anaforuana) oraz na Haiti. Część znaczeń nsibidi była i bywa celowo utrzymywana w tajemnicy, dostępna tylko wtajemniczonym członkom bractwa - to jeden z powodów, dla których wielu znaków nie znajdziemy w popularnych zestawieniach.

Gdzie dziś spotkamy afrykańskie symbole i jak ich nie używać błędnie

Afrykańskie symbole są dziś żywe - pojawiają się na tkaninach, w architekturze, biżuterii, logotypach, tatuażach i sztuce diaspory, a nie tylko w muzeach. W Ghanie adinkra zdobią budynki publiczne, bramy i pieczęcie, a Sankofa bywa elementem tożsamości instytucji odwołujących się do afrykańskiego dziedzictwa.

Przy sięganiu po nie warto pamiętać o kilku rzeczach, które pozwalają uniknąć najczęstszych błędów:

• Nie ma jednego „symbolu afrykańskiego" - zawsze warto sprawdzić, z jakiego ludu i regionu dany znak pochodzi.
• Adinkra to system znaczeniowy, więc dobrze dobrać znak do sensu (np. Gye Nyame odsyła do Boga, nie jest ogólną „ozdobą").
• Niektóre symbole, zwłaszcza w nsibidi, są związane z zamkniętymi wspólnotami i mają charakter wtajemniczenia.
• Popularne w internecie „znaczenia" bywają uproszczone lub błędne - lepiej opierać się na źródłach etnograficznych niż na grafikach z galerii tatuaży.

Te symbole najlepiej traktować z tą samą uważnością, z jaką podchodzimy do znaków obcych nam kultur - jako element cudzej tradycji, a nie neutralny wzór do dowolnego użycia.