Jabłka we wróżbach – obierzyny, pestki i miska z wodą

Najstarszy datowany zapis wróżby z obierzyny jabłka, jaki udało mi się znaleźć, pochodzi z 1714 roku: w poemacie Johna Gaya pasterka rzuca za siebie nieprzerwaną skórkę i odczytuje na trawie literę L. Dwieście lat później ten sam gest wykonywały polskie panny w andrzejkowy wieczór, a w Czechach przy wigilijnym stole kroiło się jabłko w poprzek, żeby zobaczyć gwiazdę. Jabłko weszło do wróżb kilkoma drzwiami naraz i każda z tych technik ma inną historię, inny zasięg i inne pytanie, na które miała odpowiadać.

Obierzyna, która pisze litery

John Gay opublikował cykl „The Shepherd’s Week” w 1714 roku, a czwarta część, „Thursday; or, The Spell”, jest w praktyce katalogiem angielskich wróżb miłosnych. Pasterka Hobnelia obiera jabłko „w kółko i w kółko”, rzuca skórkę przez głowę i widzi na trawie „doskonałe L”, pierwszą literę imienia Lubberkina, w którym się kocha. Zaraz potem dodaje, że na jej sercu to L jest wyraźniejsze niż na trawie.

To zdanie mówi o wróżbie więcej niż niejeden opis etnograficzny. Wynik był z góry znany pytającej, a obierzyna miała go tylko potwierdzić. Skórka układa się w łuk albo zawijas, więc literę trzeba w niej dopiero zobaczyć, a widzi się zwykle tę, której się szuka.

W Polsce ta sama technika należała do zestawu jesiennych wróżb matrymonialnych i przetrwała w andrzejkach. Opisy, które znam, pochodzą głównie z XX wieku i nie wiem, kiedy zwyczaj dotarł na ziemie polskie ani czy nie powstał tu niezależnie.

Pestki, które trzymają się policzka

W tym samym poemacie Gaya jest druga wróżba, dziś prawie zapomniana. Hobnelia wyjmuje z gniazda dwie brązowe pestki, każdej nadaje imię kawalera i przykleja je do twarzy. Pestka z imieniem Boobyclod szybko spada na ziemię, co jest „pewnym znakiem”, że jego miłość nie jest szczera, a pestka Lubberkina trzyma się do końca.

Tu pytanie dotyczyło już wyboru między dwoma konkretnymi kandydatami, a nie samego imienia. Wróżba z wilgotnych pestek ma też dobrze przewidywalny mechanizm: dłużej trzyma się ta, którą mocniej dociśnięto.

Gwiazda w środku jabłka

Jabłko przekrojone w poprzek, a nie wzdłuż, pokazuje pięcioramienną gwiazdę z komór nasiennych. To cecha botaniczna: gniazdo jabłka składa się zwykle z pięciu owocolistków, a każdy z nich daje jedno ramię gwiazdy z jedną lub dwiema pestkami.

Czeska wersja tej wróżby wykonywana była po wigilijnej wieczerzy. Według Radia Praga gwiazda oznaczała, że cała rodzina spotka się przy stole za rok w zdrowiu, a krzyż o czterech ramionach zapowiadał chorobę albo śmierć kogoś z obecnych w ciągu roku.

Pięć komór jest normą, a odstępstwa od tej liczby są wyjątkiem, więc ta wróżba ma wbudowany bezpiecznik: w zdecydowanej większości lat jabłko dawało dobrą odpowiedź. Rytuał, który niemal zawsze kończy się pomyślnie, a tylko wyjątkowo straszy, służy raczej uspokojeniu stołu niż przepowiadaniu przyszłości.

Miska z wodą: gra z Irlandii i Szkocji

Łowienie jabłek ustami z naczynia z wodą uchodzi dziś za amerykański element Halloween. Dowody wskazują drogę odwrotną. W 1833 roku irlandzki malarz Daniel Maclise namalował „Snap-Apple Night”, scenę z wigilii Wszystkich Świętych, w której uczestniczył w Blarney koło Cork. Na obrazie chłopcy łowią jabłka w beczce z wodą, a obok mężczyzna próbuje złapać zębami jabłko zawieszone na obracającym się drewnianym krzyżaku.

Obraz rytowano w Londynie w 1845 roku, a w 1853 roku nowojorska firma Currier & Ives wydała go jako barwną litografię, którą przechowuje dziś Metropolitan Museum of Art. Irlandzka zabawa trafiła więc do amerykańskich domów także jako obrazek na ścianę, w latach, gdy do Stanów płynęła fala emigrantów uciekających przed wielkim głodem w Irlandii.

W Szkocji ta sama gra nazywa się dooking, czyli zanurzanie, a w północnej Anglii duck-apple. Robert Burns w poemacie „Halloween”, wydanym w Kilmarnock w 1786 roku, opisuje w przypisach inną wróżbę z jabłkiem: dziewczyna idzie sama ze świecą do lustra i je przed nim jabłko, a w szkle ma się pojawić twarz przyszłego męża, „jakby zaglądał jej przez ramię”. W tym samym tekście Burns wspomina orzechy pękające w ogniu, czyli praktykę omówioną przy orzechach w jesiennych wróżbach.

Często powtarza się, że łowienie jabłek wymyślili Rzymianie na cześć bogini sadów Pomony. Nie znalazłam starożytnego tekstu, który by to poświadczał, a najstarsze pewne przedstawienia gry, do których dotarłam, pochodzą z XIX wieku, z Irlandii i Wysp Brytyjskich.

Wróżba	Jak ją wykonywano	Co oznaczał wynik	Gdzie poświadczona
Obierzyna	Skórka zdjęta jednym pasem, rzucona przez głowę lub ramię	Kształt na ziemi to pierwsza litera imienia ukochanego	Anglia (Gay, 1714), Polska (andrzejki, XX wiek)
Pestki na twarzy	Dwie mokre pestki z imionami przyklejone do policzka i czoła	Pestka, która odpadnie pierwsza, to kawaler nieszczery	Anglia (Gay, 1714)
Jabłko przed lustrem	Jedzenie jabłka samotnie przy świecy przed lustrem	W szkle ukazuje się twarz przyszłego męża	Szkocja (Burns, 1786)
Przekrój w poprzek	Jabłko krojone po wigilijnej kolacji	Gwiazda to zdrowie rodziny, krzyż to choroba lub śmierć	Czechy
Łowienie z wody	Chwytanie zębami jabłka pływającego w misce lub beczce	Kto złapie pierwszy, pierwszy się ożeni	Irlandia, Szkocja, północna Anglia

Wiedza, miłość i nieśmiertelność w jednym owocu

Jabłko nadawało się do wróżb między innymi dlatego, że w europejskich opowieściach niosło trzy różne znaczenia jednocześnie.

• Wiedza: Księga Rodzaju nie nazywa owocu z drzewa poznania jabłkiem, a łacińskie skojarzenie mogło wzmocnić podobieństwo słów „malum”, czyli zło, i „malum”, czyli jabłko.
• Miłość: grecki spór o urodę rozstrzygnęło jabłko niezgody, przyznane przez Parysa Afrodycie.
• Nieśmiertelność: w nordyckiej Eddzie Snorriego bogowie zachowują młodość dzięki jabłkom bogini Idunn, a Geoffrey z Monmouth w XII wieku nazwał Avalon, wyspę, na którą zabrano rannego Artura, Wyspą Jabłek.

Jesienne wróżby z jabłkiem dotyczyły wszystkich trzech naraz: chciały wiedzieć, kogo się pokocha i czy cała rodzina dożyje następnego roku. Owoc dojrzewał akurat wtedy, gdy kalendarz zbliżał się do najciemniejszych tygodni, i był w każdym domu.