Święty Łukasz 18 października – patron malarzy i data, po której kończy się pasza

Około 1435 roku Rogier van der Weyden namalował świętego Łukasza, który klęczy przed Maryją i szkicuje ją rysikiem, a zdjęcia rentgenowskie sugerują, że ewangelista dostał twarz samego malarza. Flamandzki mistrz portretował więc patrona swojego cechu i jednocześnie siebie w jego roli. Ta sama postać, którą malarze uznali za swojego, w polskim kalendarzu wiejskim wyznaczała dzień, w którym chowano pług.

Lekarz z listu, malarz z legendy

O tym, że Łukasz był lekarzem, mówi tekst biblijny. W Liście do Kolosan (Kol 4,14) Paweł przesyła pozdrowienia od „Łukasza, umiłowanego lekarza”, i stąd bierze się patronat nad medykami. Malarstwo ma zupełnie inne pochodzenie.

Najstarsza wzmianka o Łukaszu jako autorze wizerunku Maryi pochodzi od Teodora Lektora, bizantyjskiego historyka z początku VI wieku. Zapisał on, że cesarzowa Eudokia przysłała z Jerozolimy do Konstantynopola ikonę Matki Bożej, „którą przedstawił Łukasz”. John Wortley, badacz relikwii maryjnych Konstantynopola, zwraca uwagę, że to najwcześniejsze świadectwo i nie da się ustalić, kiedy ikona naprawdę trafiła do stolicy. Między czasami ewangelisty a pierwszym zapisem legendy minęło więc ponad czterysta lat.

Później legenda rozrosła się na dziesiątki obrazów. Łukaszowi przypisywano ikony w Rzymie, na Wschodzie i w Polsce, z Czarną Madonną z Jasnej Góry na czele, choć badania datują najstarszą warstwę jasnogórskiego obrazu na XII-XIII wiek. Stawka była większa niż anegdota. Jeśli wizerunek Maryi wyszedł spod ręki ewangelisty, malowanie świętych obrazów zyskiwało rodowód apostolski.

Ciało przypisywane Łukaszowi spoczywa w Padwie. W 2001 roku zespół Cristiana Vernesiego z Uniwersytetu w Ferrarze zbadał DNA z jego zęba i wykluczył pochodzenie greckie, a wynik okazał się zgodny z pochodzeniem syryjskim, czyli z tradycją wiążącą ewangelistę z Antiochią. Autorzy zastrzegli, że podmiany szczątków w Konstantynopolu nie da się wykluczyć.

Malarz, który maluje malarza

Obraz van der Weydena, dziś w Museum of Fine Arts w Bostonie, mierzy 137,5 na 110,8 cm i powstał najpewniej dla brukselskiego cechu malarzy. Cech odprawiał nabożeństwa w kaplicy świętej Katarzyny w kolegiacie świętej Guduli, a Łukasz był patronem takich korporacji w całych Niderlandach, gdzie nosiły one nazwę gildii świętego Łukasza.

Temat „Łukasz malujący Madonnę” stał się z czasem osobnym gatunkiem i pozwalał artystom powiedzieć coś o własnym zawodzie. Na takich obrazach widać:

• pracownię z narzędziami epoki, a nie z czasów apostolskich,
• Maryję pozującą jak modelka przy sztalugach albo przy pulpicie,
• wołu leżącego w kącie, jako znak rozpoznawczy ewangelisty,
• często rysy samego malarza albo jego kolegów z cechu.

Malarz był tu jednocześnie wykonawcą i bohaterem. Patron, który według legendy sam rysował i to z modelem tej rangi, był dla cechu najlepszym argumentem na rzecz godności zawodu.

Z czasem imię ewangelisty przeszło z cechu do szkoły. W 1593 roku malarz Federico Zuccari i kardynał Federico Borromeo nadali rzymskiej Accademia di San Luca nowy, edukacyjny kształt, z nauczaniem i publicznymi wystawami. Encyclopaedia Britannica nazywa ją prototypem nowoczesnej akademii sztuk pięknych, na którym wzorowały się kolejne. Droga od średniowiecznej gildii do akademii prowadziła więc pod tym samym patronem, a malarz z rzemieślnika stawał się artystą, nie zmieniając świętego.

Wół, którego nikt nie zabrał Łukaszowi

Cztery istoty z wizji Ezechiela i Apokalipsy, czyli tetramorf, przypisywano ewangelistom na różne sposoby. Pełne omówienie znaczeń zawiera wpis o symbolach czterech ewangelistów, tutaj zestawiam tylko, jak przydziały zmieniały się u trzech ojców Kościoła.

Ewangelista	Ireneusz z Lyonu	Augustyn	Hieronim
Mateusz	człowiek	lew	człowiek
Marek	orzeł	człowiek	lew
Łukasz	wół	wół	wół
Jan	lew	orzeł	orzeł

Trzy pozostałe symbole wędrowały między ewangelistami. Wół zostawał przy Łukaszu u wszystkich trzech, a każdy z ojców uzasadniał to inaczej, choć zawsze ofiarą. Ireneusz, w II wieku, widział w cielcu znak kapłańskiego i ofiarnego porządku, a pasuje do tego utuczone cielę z przypowieści o synu marnotrawnym, którą spośród ewangelistów zapisał tylko Łukasz (Łk 15). Hieronim pisał, że Łukasz zaczyna ewangelię od kapłana Zachariasza składającego ofiarę w świątyni. Augustyn wskazywał scenę ofiarowania Jezusa w świątyni (Łk 2,22-24).

Zgodność nie była całkowita, bo w tekście przypisywanym Atanazemu wół trafia do Marka, a Łukasz dostaje lwa. Na Zachodzie zwyciężył jednak układ Hieronima i to on zdobi dziś ambony i portale.

Na Świętego Łuka schowaj pług i włóka

Drugie oblicze 18 października należy do kalendarza gospodarskiego. W zbiorze przysłów, który Zygmunt Gloger oparł na „Kalendarzu Ilustrowanym” Jana Jaworskiego z 1877 roku, pod tą datą stoją dwa powiedzenia.

• „Na Świętego Łuka schowaj pług i włóka” - koniec orki i bronowania, ziemia ma odpocząć do wiosny,
• „Święty Łukasz, czego w polu szukasz? - Rzepy. - Alboś to ślepy?” - w polu nie zostało już nic do zebrania.

Ten sam zbiór notuje dwa tygodnie wcześniej, że po świętym Franciszku, 4 października, bydło pasie się już na żytnisku, czyli na młodej oziminie. To najlepiej pokazuje stan pastwisk w połowie jesieni: trawy brakowało do tego stopnia, że krowy wypuszczano na wschodzące zboże. Dziesięć dni po Łukaszu ten sam zbiór każe na Szymona i Judę, 28 października, „spodziewać się śniegu albo grudy”, czyli zamarzniętej ziemi. Łukasz stoi więc w środku krótkiego okna, w którym pole jest już puste, ale jeszcze nie skute mrozem, i właśnie wtedy kończono ostatnie prace polowe. W sieci krąży też powiedzenie „Na świętego Łukasza próżna w polu pasza”, ale w zbiorach, do których dotarłam, go nie znalazłam.

Sam koniec wypasu i powrót zwierząt do zagród opisuje wrześniowy tekst o zamykaniu sezonu wypasu, więc tu zostaje jedna obserwacja. W dzień ewangelisty, którego znakiem jest wół, wół kończył roboczy sezon: pług trafiał pod dach, a zwierzę pociągowe szło do obory na zimowe siano. Symbol z ambony i zwierzę z podwórza spotykały się tego dnia w jednym miejscu.

Więcej postaci i znaków z tej tradycji zbiera kategoria symbole chrześcijańskie.