Perun

Mitologia Słowian

Mitologie greckie i rzymskie są tak powszechne w zachodniej kulturze, że większość ludzi nigdy nie słyszała o panteonie bogów innych kultur.Jednym z najmniej znanych jest słowiański panteon bogów, duchów i bohaterów, którzy byli czczeni przed pojawieniem się chrześcijańskich misjonarzy. Słynna mitologia ma dwa kluczowe różnice od znanych mitów greckich i rzymskich. Po pierwsze, wiele duchów nadal stanowi część wspólnych obrazów i folkloru wśród ludów słowiańskich. Po drugie, stary słowiański panteon bogów nie jest dobrze udokumentowany, więc uczeni próbują odtworzyć informacje na podstawie wtórnych dokumentów. Wiele z informacji o Słowiańskich bogach, tradycjach i obyczajach to niestety tylko domysły. Mimo to Panteon Słowiańskich bogów jest fascynujący i warto go poznać.

Kim jest Perun?

Perun - spośród całego panteonu słowiańskich bogów, pojawia się najczęściej. Wzmianki o nim możemy odnaleźć w starych Słowiańskich tekstach, a symbole jego są powszechne w Słowiańskich artefaktach. Według pewnej interpretacji genealogii Słowiańskich bóstw żoną Peruna jest Perperuna. Mają trzech synów (bardzo ważnych dla Słowian): Świętowita (boga wojny i urodzaju), Jarowita (bóg wojny i zwycięstwa- przed wyprawą składano mu konia w ofierze) oraz Rugiewita (również boga wojny. Rugiewit miał 2 synów: Porenuta i Porewita). Dla starożytnych Słowian, Perun był najważniejszym bogiem w panteonie. Nazwa Perun sięga praindoeuropejskiego rdzenia *per- lub *perk, czyli do „ciosu lub uderzenia” i może być przetłumaczony jako „Ten, który uderza (Ten który Gromi)”. W rzeczywistości nazwa tego starożytnego Boga przetrwała w języku polskim, gdzie oznacza „grzmot” (piorun). Perun był bogiem wojny i grzmotu. Jechał wozem i posiadał kilka mitycznych broni. Najważniejszym był jego topór który zawsze wracał do jego ręki (możliwe że jest to zapożyczenie od nordyckiego boga Thora). Ze względu na swą epicką naturę, Perun przedstawiany był jako muskularny, brodaty mężczyzna. Kronika ruska opisuje kijowski posąg boga jako drewniany wizerunek ze srebrną głową i złotymi wąsami.

W mitologii Słowian Perun walczył z Welesem w obronie ludzkości i zawsze wygrywał. Ostatecznie strącił Welesa do świata podziemnego (zobacz: znak Welesa).

Kult Peruna

W 980 r. Wielki książę Rusi Kijowskiej Włodzimierz I Wielki postawił przed pałacem posąg Peruna. Część badaczy jest zdania, że kult Peruna na Rusi był skutkiem zaszczepienia tam przez Waregów kultu Thora. W miarę rozprzestrzeniania się władzy Rusi cześć oddawana Perunowi stało się znaczące w Europie Wschodniej i rozprzestrzeniło się w całej kulturze słowiańskiej. Świadczą o tym słowa Prokopiusza z Cezarei który pisze o Słowianach: „Wierzą, że jeden z bogów, twórca błyskawicy, jest jedynym władcą wszystkiego, i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta.”

Jest prawdopodobne, że kult Peruna przybierał różne formy i nazwy, w zależności od tego, gdzie czczono go na rozległych obszarach Słowiańskiej Europy.  Staroruski zapis mówił nawet o tym, że „Perunów jest wielu”, co odczytuje się jako ślad wielości lokalnych odmian kultu.

Kiedy chrześcijaństwo dotarło na Ruś, misjonarze starali się zniechęcić Słowian do dawnych kultów. Na wschodzie misjonarze nauczali, że Perun był prorokiem Eliaszem i uczynili go świętym patronem. Z biegiem czasu cechy Peruna stały się związane z chrześcijańskim monoteistycznym Bogiem.

Perun współcześnie

Obecnie można zaobserwować powrót do korzeni w kulturze słowiańskiej. Ludzie coraz bardziej interesują się historią przodków szczególnie tych przedchrześcijańskich. Pomimo wielu setek lat próby wymazania Słowiańskich wierzeń i zwyczajów, uważny obserwator może dostrzec wiele elementów tej kultury które przetrwały do naszych czasów. Najczęściej są to tylko słowa takie jak piorun, ale mogą to być także lokalne tradycje, które nadal są kultywowane. Jeszcze nie tak dawno w niektórych regionach Polski podczas pierwszej wiosennej burzy uderzano się w głowę niewielkim kamykiem, na znak szacunku dla grzmotów i błyskawic. Wierzono także, iż człowiek uderzony gromem perunowym stawał się od razu naznaczony przez samego boga Peruna. Wszystkie drzewa uderzone przez piorun były święte a szczególnie taki symbol stanowiły „naznaczone dęby”.  Popiół z takich miejsc miał charakter sakralny i zjedzenie go dawało takiemu szczęśliwcy długie lata życia oraz dar wróżenia i zaklinania ognia.

20 lipca obchodzone jest święto Peruna przez rodzimowierców słowiańskich, zarówno z ramienia zarejestrowanych w Polsce rodzimowierczych związków wyznaniowych, jak również wspólnot nieformalnych, a także w innych krajach słowiańskich; m.in. na Ukrainie czy Słowacji. W trakcie obchodów święta organizowane są zawody sportowe na cześć Peruna, w trakcie których mają miejsce zmagania mężczyzn między sobą w wybranych dyscyplinach.
Można więc powiedzieć że Perun, największy bóg Słowian, przetrwał do naszych czasów.

Symbol Peruna - rozeta, gromownik i topór

Z Perunem łączy się dziś kilka znaków, po które chętnie sięgają twórcy biżuterii i tatuażu. Warto jednak od razu rozróżnić to, co poświadczone, od tego, co jest współczesną interpretacją.

Najbardziej rozpoznawalna jest sześcioramienna rozeta wpisana w okrąg, nazywana też gwiazdą heksapentalną albo gromownikiem. Powstaje przez podzielenie sześciokąta foremnego na sześć trójkątów równobocznych. Znak ten rzeczywiście występował w słowiańskiej sztuce ludowej - ryto go na sosębach, belkach, nadprożach, okiennicach i skrzyniach, a jego zadaniem była ochrona domostwa przed piorunem i pożarem. Do dziś znamy go jako rozetę podhalańską lub karpacką.

Drugim atrybutem jest topór Peruna, noszony jako amulet ochronny. Miniaturowe toporki znane są z wykopalisk na terenach słowiańskich i wiązane są z kultem bóstwa gromu, choć podobne przedmioty spotyka się też w kulturze skandynawskiej.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć jedno. Sama nazwa „symbol Peruna” jest określeniem współczesnym. Górale podhalańscy nazywali ten znak po prostu gwiazdą, a badacze - między innymi Boris Rybakow - używali terminu gromownik. Bezpośrednie źródła nie potwierdzają, by dawni Słowianie łączyli tę rozetę z imieniem Peruna, a powiązanie to upowszechniło się dopiero wraz z zainteresowaniem rodzimowierstwem i handlem biżuterią słowiańską. Nie odbiera to znakowi wartości, ale warto wiedzieć, gdzie kończy się udokumentowana tradycja, a zaczyna interpretacja.

O samym znaku i jego wariantach piszemy szerzej w osobnym opracowaniu: symbol Peruna.