Znak Welesa

Znak Walesa - co oznacza i skąd się wzięło to określenie

Określenie znak Walesa najczęściej jest błędem zapisu albo skrótem myślowym używanym zamiast znak Welesa. W polszczyźnie chodzi zwykle o symbol łączony z Welesem, czyli słowiańskim bóstwem znanym ze źródeł średniowiecznych Rusi. Nie istnieje uznany w nauce osobny znak Walesa jako odrębny symbol historyczny.

Czy znak Walesa to poprawna nazwa?

Nie, w kontekście symboliki słowiańskiej poprawniej mówić o znaku Welesa, a nie Walesa. Forma Walesa pojawia się najczęściej jako literówka, fonetyczne przekręcenie albo efekt automatycznej korekty.

W źródłach historycznych i opracowaniach religioznawczych występuje imię Weles, czasem w wariantach Veles lub Volos. Bóstwo to jest poświadczone przede wszystkim we wschodniosłowiańskiej tradycji pisanej, zwłaszcza w materiale z Rusi Kijowskiej z X-XII wieku. Najczęściej przywołuje się wzmianki o przysięgach składanych na Peruna i Wołosa, przy czym Wołos bywa uznawany za wariant imienia Weles.

Pomyłka jest częsta, bo:

• imię Weles nie należy dziś do powszechnie używanych,
• różne zapisy funkcjonują równolegle: Weles, Veles, Wołos, Volos,
• w internecie krążą uproszczone opisy bez kontroli źródłowej.

Co wiadomo o znaku przypisywanym Welesowi?

Z perspektywy historyka religii trzeba powiedzieć wprost: nie mamy pewnego, średniowiecznego wzoru znaku Welesa potwierdzonego źródłowo tak, jak potwierdzone są na przykład runy germańskie czy część znaków heraldycznych. Współczesny symbol kojarzony z Welesem jest rekonstrukcją, stylizacją albo produktem nowoczesnej kultury neopogańskiej i artystycznej.

W obiegu funkcjonuje kilka wariantów graficznych. Najczęściej pokazuje się formę opartą na trójkącie lub odwróconym trójkącie z linią przypominającą rogi, czasem też znak zbliżony do schematycznej głowy byka. Taki wygląd dobrze pasuje do skojarzeń z bydłem, siłą zwierzęcą, światem podziemnym i opieką nad dostatkiem, ale to interpretacja wtórna, nie bezpośredni zabytek z epoki przedchrześcijańskiej.

Problem polega na tym, że religia dawnych Słowian pozostawiła mało własnych świadectw pisanych. Większość informacji pochodzi z kronik chrześcijańskich autorów, którzy opisywali obce im kulty z zewnątrz. Z tego powodu przy symbolach przypisywanych konkretnym bogom bardzo łatwo pomylić tradycję historyczną z nowoczesnym wyobrażeniem.

Kim był Weles i dlaczego właśnie z nim łączy się taki symbol?

Weles był bóstwem o szerokim zakresie funkcji, wiązanym z przysięgą, bogactwem, bydłem, sferą podziemną i poezją lub magią słowa. Jego znaczenie najlepiej widać w kontraście wobec Peruna, z którym tworzył jeden z najważniejszych duetów w mitologicznych rekonstrukcjach religii słowiańskiej.

W badaniach często przywołuje się pogląd, że Weles należał do porządku ziemi, wilgoci, dołu, zaświatów i dóbr materialnych, podczas gdy Perun był związany z niebem, piorunem i władzą wojenną. Tę opozycję rozwinęli między innymi rosyjski filolog Władimir Toporow i lingwista Wiaczesław Iwanow w pracach z drugiej połowy XX wieku. Ich rekonstrukcje były bardzo wpływowe, choć nie wszystkie tezy przyjmuje się dziś bez zastrzeżeń.

Z Welesem wiąże się symbol o rogatym zarysie głównie dlatego, że w źródłach i interpretacjach łączono go z:

• bydłem i majątkiem rodu,
• mocą przysięgi,
• krainą zmarłych lub sferą podziemną,
• wiedzą ukrytą i natchnioną mową.

To sprawia, że nowoczesny znak Welesa bywa odczytywany jako emblemat siły zakorzenionej w ziemi, ochrony dóbr i kontaktu z tym, co ukryte.

Jak wygląda współczesny znak Welesa i jak się go interpretuje?

Współczesny znak Welesa nie ma jednej kanonicznej postaci. Najczęściej jest to układ geometryczny z trójkątem i górną linią stylizowaną na rogi, czasem uproszczony do samego rogatego konturu.

Takie elementy interpretuje się zwykle następująco:

Element	Najczęstsza interpretacja	Uwagi historyczne
Trójkąt skierowany w dół	zejście, brama, głębia, sfera podziemna	to odczytanie symboliczne, nie poświadczony opis źródłowy
Linia jak rogi	byk, siła, opieka nad bydłem, moc	nawiązuje do funkcji Welesa, ale nie do pewnego zabytku
Forma osiowa i geometryczna	porządek, skupienie energii, prostota archaiczna	cecha typowa dla nowoczesnych rekonstrukcji znaków
Układ pionowy góra-dół	połączenie świata ludzi z zaświatami	zgodne z interpretacją religioznawczą, nie z jednoznacznym artefaktem

W praktyce spotyka się też wersje łączone z innymi motywami: kołem, ornamentem słowiańskim, sylwetką wilka lub niedźwiedzia. Tu trzeba ostrożności, bo część takich połączeń to współczesna fantazja projektowa bez oparcia w źródłach.

Co jest faktem, a co mitem w opowieściach o znaku Welesa?

Faktem jest istnienie Welesa w źródłach średniowiecznych i jego ważna rola w rekonstrukcjach religii słowiańskiej. Mitem pozostaje często powtarzane twierdzenie, że zachował się jeden autentyczny, powszechnie uznany święty znak Welesa używany przez wszystkich dawnych Słowian.

Najczęstsze nieporozumienia wyglądają tak:

• Mit: znak Welesa jest dokładnie poświadczony w zabytkach z epoki.
  Fakt: brak zgody badaczy co do takiego zabytku.
• Mit: symbol ten miał wszędzie identyczny wygląd.
  Fakt: współczesne przedstawienia bardzo się różnią.
• Mit: Weles był wyłącznie bogiem śmierci.
  Fakt: łączono go też z bydłem, bogactwem, przysięgą i mową poetycką.
• Mit: każdy słowiański rogat y znak to znak Welesa.
  Fakt: wiele takich motywów to nowoczesne stylizacje bez ścisłej identyfikacji.

Szczególnie dużo zamieszania przynoszą sklepy z biżuterią i grafiki publikowane bez komentarza. Symbol zaczyna wtedy żyć własnym życiem, oderwanym od ostrożności badawczej.

Jak używa się tego symbolu dzisiaj?

Dzisiaj znak przypisywany Welesowi funkcjonuje głównie w kulturze popularnej, rodzimowierstwie, jubilerstwie i tatuażu. Jego obecne użycie ma charakter współczesny, nawet jeśli odwołuje się do dawnej tradycji.

Najczęstsze formy użycia to:

• zawieszki i medaliony,
• tatuaże inspirowane słowiańszczyzną,
• grafiki i logotypy o charakterze etnicznym,
• symbole tożsamościowe w środowiskach rodzimowierczych.

Dla jednych osób oznacza on ochronę i zakorzenienie. Dla innych jest znakiem pamięci o przodkach albo po prostu estetycznym motywem związanym z kulturą słowiańską. W każdym z tych przypadków dobrze rozróżniać między znaczeniem nadanym dziś a tym, co można rzeczywiście potwierdzić historycznie.