Symbolika równowagi – dlaczego para przeciwieństw wraca w każdej tradycji

Systemy oparte na parze przeciwieństw niemal nigdy nie zatrzymują się na dwójce. Prawie zawsze dokładają trzeci element, który parę scala: kropki w symbolu yin i yang, nadproże między dwiema kolumnami, środkowy filar drzewa sefirot. Właściwym tematem tych systemow nie jest więc przeciwieństwo, tylko to, co je łączy.

Dlaczego wszyscy zaczynają od dwójki

Powtarzalność tego schematu ma prawdopodobnie wyjaśnienie prostsze, niż sugerują opisy mówiące o uniwersalnej mądrości.

Człowiek żyje w świecie, który sam podsuwa pary: dzień i noc, lęto i zima, mężczyzna i kobieta, życie i śmierć, prawa i lewa ręka. Podział na dwoje jest przy tym najprostszym możliwym uporządkowaniem czegokolwiek i nie wymaga umiejętności liczenia poza jeden i dwa.

Stąd bierze się zbieżność między kulturami, które nigdy się nie zetknęły. Nie trzeba zapożyczenia, żeby dwa niezależne społeczeństwa opisały świat przez kontrast światła i ciemności, bo obie grupy patrzyły na to samo niebo.

Sześć systemow i ich trzeci element

Poniżej zestawienie par przeciwieństw z różnych tradycji wraz z tym, co w każdej z nich pełni rolę spoiwa.

Tradycja	Para	Element scalający
Chiny	Yin i yang	Kropki wewnątrz obu pól
Kabała	Filar surowości i filar łaskawości	Filar środkowy
Joga	Kanały ida i pingala	Kanał środkowy suszumna
Alchemia	Siarka i rtęć	Sól jako trzecia zasada
Zoroastryzm	Duch dobry i duch niszczący	Ahura Mazda ponad parą
Grecja	Cztery żywioły w dwóch parach	Piąty żywioł, kwintesencja

Wyjątkiem od tej reguły bywa ścisły dualizm, w którym obie strony pozostają w konflikcie bez rozstrzygnięcia. Takich systemów jest jednak zaskakująco mało, a większość z nich z czasem dokładała element nadrzędny, bo bez niego trudno wytłumaczyć, skąd bierze się jakikolwiek porządek.

Yin i yang jako przykład wzorcowy

Chiński symbol jest tu najbardziej pouczający, bo w samym rysunku zawiera wszystko, o co chodzi. Pełne omówienie tego znaku zebrałam osobno, więc tutaj interesuje mnie tylko jego konstrukcja.

Linia dzieląca pola nie jest prosta, tylko falista, więc granica sama jest ruchem, a nie murem. Każde pole zawiera kropkę w kolorze przeciwnym, czyli zarodek drugiej strony. Całość zamyka się w kole, które sugeruje obrót.

Wynika z tego myśl inna niż w europejskim rozumieniu przeciwieństw. Yin i yang nie walczą ze sobą i nie są dobrem ani złem, tylko dwiema fazami jednego procesu, które nawzajem się wywołują. Zima nie jest wrogiem lata, tylko jego drugą połową.

Dwie kolumny

Osobną rodzinę tworzą pary przedstawiane jako dwa słupy albo kolumny, między którymi się przechodzi.

Najbardziej znane są Boaz i Jachin, kolumny stojące przed świątynią jerozolimską, opisane w Księdze Królewskiej. Motyw ten trafił później do symboliki masonerii oraz do tarota, gdzie występuje na karcie Kapłanki.

Konstrukcja niesie tu konkretną treść. Dwie kolumny nie tyle reprezentują przeciwieństwa, ile tworzą między sobą przejście, a cały sens leży w tym, żeby przez nie przejść. Bez pary nie byłoby bramy, a sama brama jest ważniejsza od każdego ze słupów z osobna.

Waga jako trzeci wariant

Trzecią formą tej samej myśli jest waga szalkowa, która różni się od poprzednich jednym istotnym szczegółem.

Yin i yang opisują przemianę, kolumny przejście, a waga porównanie i rozstrzygnięcie. Jej trzecim elementem jest belka z punktem podparcia, bez której dwie szalki są tylko dwiema miskami.

Z tego bierze się podwójne znaczenie słowa równowaga, które w polszczyźnie obsługuje dwie różne rzeczy: stan spokoju oraz sprawiedliwość rozumianą jako ważenie racji. Ten drugi sens wraca w karcie tarota Sprawiedliwość oraz w znaku Wagi, który jako jedyny w zodiaku jest przedmiotem.

Czego ten schemat nie tłumaczy

Warto na koniec postawić zastrzeżenie, bo popularne teksty wyciągają z tej zbieżności wnioski zbyt daleko idące.

Podobieństwo konstrukcji nie oznacza wspólnego źródła ani ukrytej wiedzy przekazywanej między cywilizacjami. Oznacza tylko, że ludzie w różnych miejscach rozwiązywali ten sam problem i wpadli na podobny pomysł, bo mieli do dyspozycji ten sam materiał: dzień, noc, własne ciało i parę rąk.

Zestawianie tych systemów jako różnych imion jednej prawdy zaciera przy tym różnice, które są istotne. Chińska para jest cykliczna i moralnie neutralna, irańska jest wojną dobra ze złem, a kabalistyczna dotyczy właściwości bóstwa. To trzy odmienne światopoglądy w tym samym opakowaniu graficznym.