Twarz na Księżycu – jak kultury tłumaczyły plamy na tarczy

Wszystkie kultury świata patrzyły na dokładnie te same plamy. Księżyc jest w obrocie synchronicznym, czyli obraca się wokół osi dokładnie tak długo, jak wokół Ziemi, więc zwraca ku nam zawsze tę samą półkulę. Każdy człowiek w historii ludzkości widział więc ten sam układ ciemnych plam i musiał sobie jakoś go wytłumaczyć.

Czym są te plamy naprawdę

Ciemne obszary to morza księżycowe, czyli rozległe równiny wypełnione zastygłą lawą bazaltową. Nazwę nadał im w XVII wieku Giovanni Riccioli, przekonany, że ogląda zbiorniki wodne.

Bazalt jest ciemniejszy i słabiej odbija światło niż jaśniejsze wyżyny, i to cała tajemnica kontrastu. Morza pokrywają około jednej trzeciej widocznej z Ziemi półkuli, a niemal nie występują po drugiej stronie, której z Ziemi nie da się zobaczyć. Wylały się w wyniku wielkich uderzeń, a zastygały przez setki milionów lat.

Zestawienie tych faktu z ikonografią jest wymowne. Rysunek, który przez tysiące lat opisywano jako twarz, zająca albo kobietę, jest zapisem katastrof sprzed miliardów lat, ale było to niedostępne obserwatorowi bez teleskopu.

Co widziano w różnych kulturach

Interpretacje dzielą się według regionu i są zaskakująco konsekwentne w obrębie każdego z nich.

Kultura	Co widziano	Wyjaśnienie
Europa Zachodnia	Człowiek z wiązką chrustu	Kara za pracę w dzień święty
Azja Wschodnia	Zając tłukący coś w moździerzu	Ofiara zająca z własnego życia
Skandynawia	Dwoje dzieci niosących wiadro na drążku	Porwane przez Księżyc przy studni
Polska	Mistrz Twardowski	Zawisł między światami po nieudanym pakcie
Część Europy	Kain z ofiarą albo Kain i Abel	Kara za bratobójstwo
Ameryka Łacińska	Królik	Wersja pokrewna zającowi

Warto zauważyć, co łączy większość tych wersji. Prawie wszędzie ktoś został na Księżyc zesłany za przewinienie albo się tam zaplątał, a nie trafił tam z wyróżnienia. Księżyc funkcjonuje w tych opowieściach jako miejsce zawieszenia, pośrednie między ziemią a niebem.

Polski Twardowski

Polska wersja jest o tyle nietypowa, że dotyczy postaci mającej prawdopodobnie realny pierwowzór i utrwalonej stosunkowo późno, w epoce nowożytnej.

Opowieść zna każdy: szlachcic zawiera pakt z diabłem, zastrzega, że oddanie duszy nastąpi w Rzymie, a następnie unika tego miasta. Diabeł dopada go w karczmie o tej nazwie i porywa, a Twardowski ratuje się w połowie drogi, śpiewając pieśń maryjną. Zostaje zawieszony i wisi tam do dziś, w towarzystwie pomocnika przemienionego w pająka.

Legenda połączyła więc dwa motywy: europejski wątek paktu, znany też z opowieści o Fauście, oraz starsze wyobrażenie o kimś uwięzionym na Księżycu. Element charakterystycznie polski to sposób ratunku, bo Twardowski nie zostaje zbawiony ani potępiony, tylko utyka w połowie, co w tej wersji jest zarazem karą i łaską.

Zając i moździerz

Wersja wschodnioazjatycka jest najstarsza z udokumentowanych i najbardziej rozpowszechniona geograficznie, bo występuje od Indii przez Chiny i Japonię po Koreę.

W wariancie buddyjskim zając spotyka głodnego wędrowca i nie mając mu co dać, rzuca się w ogień, żeby ofiarować własne mięso. Wędrowiec okazuje się bóstwem i w nagrodę umieszcza jego wizerunek na Księżycu. W Chinach zając ubija eliksir nieśmiertelności, a w Japonii ciasto ryżowe.

Ten sam zwierzęcy motyw wraca w Ameryce Środkowej jako królik i jest to zbieżność niezależna, powstała bez kontaktu między kulturami. Symbolika samego zwierzęcia łączy się zresztą z płodnością i odrodzeniem, o czym piszę przy haśle poświęconym zajączkowi.

Dlaczego widzimy twarze

Skłonność do dostrzegania postaci w przypadkowym układzie plam ma nazwę i wyjaśnienie. Zjawisko określa się jako pareidolię i polega na tym, że mózg dopasowuje niejednoznaczny bodziec do znanego wzorca.

Rozpoznawanie twarzy jest dla człowieka zadaniem na tyle ważnym, że układ wzrokowy wykonuje je nadgorliwie, przy minimalnej ilości danych. Wystarczą dwie ciemne plamy nad trzecią, żeby zobaczyć oczy i usta, i działa to również przy gniazdkach elektrycznych oraz przy chmurach.

Warto zauważyć wniosek. Różnorodność interpretacji dowodzi, że w plamach nie ma żadnego obrazu, a jest tylko materiał, w którym każda kultura znajdowała to, czego szukała. Gdyby układ rzeczywiście przypominał twarz, wszyscy widzieliby twarz.

Ciemna strona, której nie ma

Warto przy okazji sprostować najczęstsze nieporozumienie związane z tą samą właściwością Księżyca. Niewidoczna z Ziemi półkula bywa nazywana ciemną stroną, choć nie jest ciemniejsza od naszej.

Obie półkule otrzymują tyle samo światła, tylko w innym rytmie. W czasie nowiu, gdy do nas zwrócona jest strona nieoświetlona, druga półkula ma pełny dzień. Poprawne określenie brzmi więc strona niewidoczna albo odwrócona, a nie ciemna.

Zobaczył ją po raz pierwszy człowiek dopiero w 1959 roku, dzięki zdjęciom radzieckiej sondy. Okazało się wówczas, że jest zupełnie inna: pokryta kraterami, niemal pozbawiona ciemnych mórz, więc żadnej twarzy by tam nie było. Symbolika samego Księżyca jako znaku zmienności i ukrytej strony rzeczy zebrana jest w karcie tarota o tej nazwie.