Post jako rytuał oczyszczenia w różnych tradycjach

Słowo post oznacza w każdej z tych tradycji coś innego i to jest pierwsza rzecz, którą warto ustalić. Judaizm wyklucza wszystko przez dobę, islam przesuwa jedzenie na noc, chrześcijaństwo zachodnie ogranicza rodzaj pokarmu, a tradycja ludowa głównie tłuszcz i mięso. Wspólne jest nie to, czego się odmawia, tylko to, że robią to wszyscy naraz.

Uwaga na wstępie: ten tekst opisuje wymiar kulturowy i religijny, a nie zdrowotny. Nie zawiera żadnych zaleceń dietetycznych ani porad dotyczących powstrzymywania się od jedzenia. Każda decyzja o poście w wymiarze zdrowotnym należy do rozmowy z lekarzem, a nie do artykułu o symbolice.

Cztery różne konstrukcje

Zestawienie obok siebie pokazuje, jak niewiele te praktyki mają wspólnego w warstwie technicznej.

Tradycja	Co się wyklucza	Rytm
Judaizm, Jom Kipur	Jedzenie i picie, w tym woda	Ciągłe, około dwudziestu pięciu godzin
Islam, ramadan	Jedzenie, picie i palenie	Od świtu do zachodu, przez miesiąc
Chrześcijaństwo zachodnie	Mięso, ograniczenie posiłków	Wybrane dni Wielkiego Postu i piątki
Prawosławie	Produkty odzwierzęce, często też olej i wino	Kilka długich okresów plus środy i piątki
Tradycja ludowa	Mięso, nabiał, tłuszcz zwierzęcy	Piątki, wigilie świąt, suche dni

Warto zauważyć czwarty wiersz, bo bywa zaskoczeniem. W tradycji prawosławnej dni o jakiejś formie ograniczenia obejmują w sumie znacznie ponad połowę roku, choć rygor jest bardzo zróżnicowany i najostrzejszy tylko w kilku momentach.

Co te praktyki mają wspólnego

Skoro techniki tak się różnią, warto poszukać tego, co powtarza się mimo wszystko. Są to trzy elementy i wszystkie dotyczą wspólnoty, a nie jednostki.

• Jednoczesność - post obejmuje wszystkich naraz i w tym samym czasie, więc wytwarza poczucie wspólnego doświadczenia,
• Widoczność - wiadomo, kto pości, bo zmienia się rytm posiłków, zakupy i życie towarzyskie,
• Zamknięcie - każdy post ma wyraźny koniec i towarzyszący mu posiłek, który bywa ważniejszy od samego powstrzymania.

Trzeci punkt jest najbardziej niedoceniany. Iftar kończący dzień ramadanu, posiłek po Jom Kipur i wielkanocne śniadanie po Wielkim Poście są w swoich tradycjach wydarzeniami społecznymi pierwszej rangi. Post nie jest więc osobną praktyką, tylko pierwszą połową pary, której drugą jest uczta.

Oczyszczenie i jego znaczenia

Pojęcie oczyszczenia wraca we wszystkich tych tradycjach, ale odnosi się do różnych rzeczy i to rozróżnienie warto zachować.

W judaizmie chodzi o rozliczenie i o pojednanie, a post jest jego oprawą, nie środkiem. W islamie ramadan wiąże się z opanowaniem, z modlitwą i z jałmużną, a wstrzemięźcliwość ma uczyć współczucia wobec głodujących. W chrześcijaństwie post łączy się z pokutą i z przygotowaniem do święta.

W tradycji ludowej dochodzi warstwa czwarta, praktyczna. Okresy postne wypadały tam, gdzie i tak brakowało zapasów, czyli przedwiośniem oraz jesienią przed ubojem, więc przepis religijny często opisywał stan faktyczny. Nie znaczy to, że post wymyślono dla oszczędności, ale zbieżność ułatwiała jego przestrzeganie.

Polski post ludowy

Zapisy etnograficzne pokazują praktykę znacznie ostrzejszą niż dzisiejsza i ściśle powiązaną z kalendarzem prac.

Post obowiązywał w piątki, w środy w części regionów, w wigilie większych świąt oraz w tak zwane suche dni, czyli po trzy dni w każdej porze roku. Wykluczano mięso, słoninę, nabiał i jaja, a gotowano na oleju lnianym.

Do tego dochodziły zakazy niedotyczące jedzenia: unikano zabaw, muzyki i wesel, o czym piszę przy kalendarzu ślubnym dawnej wsi. Sam repertuar znaków i praktyk Wielkiego Postu zbieram w osobnym opracowaniu.

Post poza religią

Warto zauważyć, że praktyki oparte na dobrowolnym powstrzymaniu się wychodzą dziś poza kontekst religijny i przyjmują nowe formy.

Funkcjonują posty od mediow społecznościowych, od zakupów, od alkoholu w wybranym miesiącu, a także zbiorowe wyzwania trwające cztery tygodnie. Konstrukcja jest uderzająco podobna do religijnej: wyznaczony czas, jasna reguła, jednoczesność i wyraźne zakończenie.

Różnica dotyczy uzasadnienia, nie formy. Tam, gdzie dawniej odwoływano się do pokuty albo do współczucia, dziś mówi się o resecie, o kontroli i o zdrowiu, ale sam mechanizm wspólnego, terminowego powstrzymania się od czegoś pozostał bez zmian.