Zajączek

Wielkanocny zajączek to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli świąt wielkanocnych, kojarzony z wiosną, płodnością i nowym życiem. W ludowej tradycji to on przynosi dzieciom kolorowe jajka i ukrywa je w ogrodzie lub w przygotowanych gniazdkach. Choć dziś spotykamy go na całym świecie, jego wielkanocna rola ma dobrze udokumentowane korzenie w krajach niemieckojęzycznych.

Dlaczego zając symbolizuje płodność i wiosnę?

Zając od najdawniejszych czasów uchodzi za symbol płodności i odradzającego się życia, przede wszystkim ze względu na swoją niezwykłą rozrodczość. Zwierzę, które wydaje liczne potomstwo już wczesną wiosną, w naturalny sposób stało się znakiem obfitości, nowego życia i przebudzenia natury.

Symbolika ta jest znacznie starsza niż Wielkanoc. Zająca spotykamy już w starożytnym Egipcie u boku odradzającego się Ozyrysa, a jego płodność wiązano z pomnażaniem dóbr i obfitością. Ponieważ zające i króliki rozmnażają się szybko, w wielu kulturach uosabiały odnowę - ten sam motyw, który później dołączył do wielkanocnej symboliki nowego życia.

Skąd wziął się zajączek wielkanocny?

Wielkanocny zając (niemiecki Osterhase) narodził się w tradycji niemieckojęzycznej, a jego pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1682 roku. Opisał go wtedy niemiecki uczony Georg Franck von Franckenau w łacińskiej rozprawie 'De ovis paschalibus’ (’O jajkach wielkanocnych’), przytaczając ludowe wierzenie z Alzacji i okolic.

Zwyczaj wywodzi się ze środowisk protestanckich (luterańskich). Co ciekawe, w oryginalnej tradycji chodziło o zająca, a nie królika - niemieckie słowo 'Hase’ oznacza właśnie zająca. Osterhase pełnił rolę swoistego sędziego: przynosił kolorowe jajka tylko grzecznym dzieciom, które przygotowywały dla niego gniazdka z czapek i kapeluszy. W innych regionach jaja miał przynosić lis, kogut albo bocian.

Jak zajączek trafił do Ameryki i na cały świat?

Zwyczaj rozprzestrzenił się dzięki emigracji. W XVIII wieku niemieccy osadnicy przybyli do Ameryki i przywieźli ze sobą wiarę w zająca znoszącego jajka, znanego w dialekcie Pennsylvania Dutch jako 'Oschter Haws’.

Najważniejsze etapy tej historii można ująć tak:

Okres / miejsce	Co się wydarzyło
Starożytność	zając jako symbol płodności i odradzania się życia
Niemcy i Alzacja, XVI-XVII w.	ludowe wierzenie o zającu przynoszącym jajka
1682	pierwsza pisemna wzmianka (Georg Franck von Franckenau, 'De ovis paschalibus’)
USA, XVIII w.	niemieccy osadnicy przynoszą tradycję 'Oschter Haws’ do Pensylwanii
Współcześnie	czekoladowe zajączki i koszyczki - symbol znany na całym świecie

Z czasem gniazdka z czapek zastąpiły ozdobne koszyczki, a same jajka - czekoladowe zajączki, słodycze i drobne prezenty. Tak lokalny niemiecki obyczaj stał się jednym z głównych symboli Wielkanocy.

Czy zając ma związek z boginią Eostre?

Popularne opowieści łączą wielkanocnego zająca ze starogermańską boginią wiosny Eostre (Ostarą), od której imienia wywodzi się angielska nazwa Wielkanocy - Easter. Według jednej z legend bogini miała zamienić ptaka w zająca, a ten w podzięce składał kolorowe jajka.

Trzeba jednak zaznaczyć, że związek zająca z Eostre jest niepewny i w dużej mierze nowożytny. Sama bogini pojawia się w źródłach historycznych, ale motyw zająca składającego jajka to raczej późniejsza legenda niż udokumentowany fakt. Dobrze poświadczone są dopiero niemieckie wierzenia ludowe z czasów nowożytnych.