Czakana

Czakana bywa nazywana krzyżem andyjskim, ale nazwa myli. Słowo chakana wywodzi się z keczuańskiego chakay, oznaczającego przejście albo most, więc znak opisuje nie skrzyżowanie, tylko przeprawę między poziomami świata. Większość krążących dziś interpretacji pochodzi jednak z XX wieku.

Czym jest czakana?

Czakana to stopniowany krzyż o dwunastu rogach, wpisany w kwadrat, z otworem albo okręgiem pośrodku. Występuje w sztuce kultur andyjskich, między innymi w Tiwanaku, w kulturze Wari oraz w państwie Inków.

Kształt powstaje przez dodanie schodkowych stopni do każdego ramienia krzyża równoramiennego. Motyw schodkowy jest w Andach bardzo rozpowszechniony i pojawia się także w architekturze, w tkaninach oraz w ceramice.

Co potwierdzają znaleziska

Warto od razu rozdzielić to, co pochodzi z wykopalisk, od tego, co dopisano później.

Element	Podstawa	Ocena
Występowanie kształtu w sztuce andyjskiej	Znaleziska archeologiczne	Pewne
Motyw schodkowy jako powszechny wzór	Tkaniny, ceramika, architektura	Pewne
Nazwa chakana w języku keczua	Materiał językowy	Pewne
Związek z Krzyżem Południa	Interpretacja XX-wieczna	Hipoteza
Szczegółowy system dwunastu znaczeń	Publikacje współczesne	Rekonstrukcja

Sam kształt jest autentyczny i bardzo stary, natomiast jego rozbudowana wykładnia została sformułowana dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku, przede wszystkim w pracach peruwiańskiego badacza Carlosa Milli Villeny. Kultury andyjskie nie znały pisma w europejskim rozumieniu, więc nie zostawiły własnego wyjaśnienia tego znaku.

Trzy światy

Najlepiej udokumentowanym elementem andyjskiego światopoglądu jest podział rzeczywistości na trzy poziomy i to on stanowi rdzeń interpretacji czakany.

• Hanan Pacha - świat górny, niebo, sfera bóstw, ze zwierzęciem przewodnim w postaci kondora,
• Kay Pacha - świat tutejszy, ziemia i życie ludzi, z pumą jako zwierzęciem przewodnim,
• Uku Pacha - świat wewnętrzny, podziemie, sfera zmarłych i nasion, z wężem.

Podział ten jest poświadczony w źródłach kolonialnych i w języku keczua, więc nie budzi wątpliwości. Sporne pozostaje natomiast, czy czakana była jego graficznym zapisem, czy też połączono te dwie rzeczy dopiero współcześnie.

Otwór pośrodku

Charakterystyczny okrąg albo kwadratowy otwór w środku znaku bywa odczytywany jako Cusco, czyli stolica państwa Inków, której nazwa oznacza pępek świata.

Inne wykładnie widzą w nim przejście między światami albo oś, wokół której obraca się całość. Warto zauważyć, że w wielu zachowanych przedstawieniach środek jest po prostu pusty, bez zaznaczonego okręgu, więc interpretacje opierają się na wybranych przykładach.

Czakana a Krzyż Południa

Popularne opisy podają, że znak odwzorowuje gwiazdozbiór Krzyża Południa, ważny w nawigacji południowej półkuli.

Związek ten jest prawdopodobny, bo astronomia miała w Andach ogromne znaczenie praktyczne i kalendarzowe, a Krzyż Południa nosił w keczua własną nazwę. Nie ma jednak źródła przedkolonialnego, które łączyłoby te dwie rzeczy wprost.

Najuczciwiej powiedzieć, że zbieżność kształtu jest wyraźna, a dowodu na zamierzone odwzorowanie brakuje. Podobna ostrożność obowiązuje przy interpretacjach kalendarza azteckiego, gdzie również wiele szczegółowych odczytań pochodzi z czasów nowożytnych.

Gdzie można ją zobaczyć

Motyw schodkowego krzyża występuje na terenie dzisiejszego Peru, Boliwii, Ekwadoru, północnego Chile i Argentyny.

Najbardziej znane przykłady pochodzą z Tiwanaku nad jeziorem Titicaca, gdzie schodkowe wzory zdobią kamienne konstrukcje, oraz z tkanin kultury Wari. Motyw pojawia się też w murach inkaskich i w wykuciach skalnych.

Współcześnie czakana stała się znakiem tożsamościowym ludów andyjskich i pojawia się na flagach, w biżuterii oraz w grafice użytkowej. Ta współczesna funkcja jest realna i ważna niezależnie od tego, ile wiemy o pierwotnym znaczeniu znaku.