Staurogram (Tau-Rho)

Staurogram jest prawdopodobnie najstarszym znanym chrześcijańskim przedstawieniem ukrzyżowania. Wyprzedza krzyż jako samodzielny symbol o około dwa stulecia i pojawia się nie na ścianie ani na grobie, tylko w środku zdania, jako skrót w rękopisie.

Czym jest staurogram?

Staurogram to monogram powstały z nałożenia greckich liter tau i rho, czyli T oraz P. Pionowa kreska tau przechodzi w laseczkę rho, a pętla tej drugiej litery tworzy zamknięty kształt nad poprzeczką.

Nazwa pochodzi od greckiego słowa stauros, oznaczającego pal albo krzyż. Znak bywa też określany jako krzyż monogramatyczny albo tau-rho.

Skąd się wziął

Pochodzenie staurogramu jest ściśle związane z praktyką skracania wyrazów w rękopisach. Wczesnochrześcijańscy skrybowie stosowali system nomina sacra, czyli skrótów świętych imion i pojęć, zaznaczanych kreską nad literami.

W wyrazach oznaczających krzyż i ukrzyżowanie litery tau i rho stoją obok siebie. Skrybowie zaczęli je nakładać na siebie, oszczędzając miejsce, i tak powstał znak, który z czasem nabrał samodzielnego znaczenia.

Najstarsze znane wystąpienia pochodzą z papirusów datowanych na około rok 200, między innymi z rękopisów oznaczanych jako P45, P66 i P75. Sprawia to, że staurogram wyprzedza chrystogram, czyli połączenie liter chi i rho, które upowszechniło się dopiero w IV wieku za Konstantyna.

Dlaczego jest to przedstawienie ukrzyżowania

Tutaj leży najciekawsza część tego znaku i to ona zwróciła uwagę badaczy, przede wszystkim Larry’ego Hurtado.

Pętla litery rho, umieszczona nad poprzeczką tau, tworzy w rysunku kształt przypominający głowę. Całość daje więc wizerunek postaci na krzyżu, uzyskany przez zwykłe nałożenie dwóch liter, i to na kilkaset lat przed pojawieniem się pierwszych scen ukrzyżowania w sztuce.

Warto zaznaczyć, że nie wszyscy badacze przyjmują tę interpretację. Część uważa staurogram za czysto graficzny skrót bez zamierzonej treści obrazowej. Sam fakt jego wczesnego występowania w tekstach o ukrzyżowaniu jest natomiast bezsporny.

Staurogram a inne monogramy

Wczesne chrześcijaństwo posługiwało się kilkoma znakami literowymi, które bywają mylone, warto więc je rozdzielić.

Znak	Skład	Do czego odsyła	Kiedy
Staurogram	Tau i rho	Krzyż, ukrzyżowanie	Około roku 200
Chrystogram	Chi i rho	Imię Chrystusa	Upowszechniony w IV wieku
Ichthys	Litery greckiego słowa ryba	Akronim wyznania wiary	II wiek
Alfa i omega	Pierwsza i ostatnia litera alfabetu	Początek i koniec	Od II wieku

Różnica między dwoma pierwszymi wierszami jest zasadnicza. Chrystogram odsyła do imienia, a staurogram do wydarzenia, i to czyni ten drugi wyjątkowym wśród wczesnych znaków chrześcijańskich. Symbol ryby działa jeszcze inaczej, bo jest akronimem całego zdania.

Dlaczego krzyż pojawił się tak późno

Warto zapytać, dlaczego chrześcijanie przez pierwsze stulecia nie używali krzyża jako głównego znaku, skoro odsyłał do centralnego wydarzenia ich wiary.

Odpowiedź jest dość prosta i wiąże się z realiami epoki. Ukrzyżowanie było w świecie rzymskim karą hańbiącą, stosowaną wobec niewolników i buntowników, więc jego wizerunek działał odstręczająco także na potencjalnych wyznawców.

Zachował się zresztą rzymski rysunek szyderczy, tak zwane graffito z Palatynu, przedstawiające człowieka o głowie osła na krzyżu i podpis wyśmiewający jego czciciela. Krzyż stał się znakiem publicznym dopiero po zniesieniu tej kary w IV wieku, a wcześniej funkcjonował raczej w formach zaszyfrowanych, takich jak staurogram. Pełny przegląd późniejszych form zbieram w dziale poświęconym krzyżom.

Gdzie można go dziś spotkać

Staurogram nie zanikł i pojawia się w kilku kontekstach, choć rzadziej niż krzyż łaciński.

Występuje w koptyjskiej tradycji chrześcijańskiej, w sztuce wczesnośredniowiecznej, w heraldyce kościelnej oraz w wydaniach krytycznych Nowego Testamentu, gdzie bywa zachowywany w aparacie tekstowym. Współcześnie bywa też wybierany świadomie jako znak nawiązujący do najstarszej warstwy chrześcijaństwa.