Krzyż Jerozolimski

Krzyż Jerozolimski to znak złożony z jednego dużego krzyża i czterech mniejszych krzyży umieszczonych w jego polach. Najczęściej przedstawia się go jako krzyż potężny z czterema małymi krzyżami greckimi, choć w praktyce spotyka się kilka odmian rysunku. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli związanych z dziejami Królestwa Jerozolimskiego, pielgrzymkami do Ziemi Świętej i tradycją chrześcijańskiego Wschodu.

Jak wygląda Krzyż Jerozolimski?

Krzyż Jerozolimski ma postać dużego krzyża o rozszerzających się ramionach oraz czterech mniejszych krzyży w narożach. W klasycznej heraldyce zachodniej opisuje się go zwykle jako złoty krzyż na srebrnym tle, czyli herb przypisywany Królestwu Jerozolimskiemu od końca XIII wieku.

W polszczyźnie bywa nazywany krzyżem laskowanym, ale ten opis nie zawsze oddaje wszystkie warianty używane w heraldyce, numizmatyce i sztuce sakralnej. To ważne, bo wiele współczesnych przedstawień upraszcza formę znaku i przez to miesza go z innymi typami krzyży.

Cecha	Opis
Układ	Jeden duży krzyż centralny i cztery mniejsze krzyże w polach
Najczęstsza forma heraldyczna	Złoty krzyż jerozolimski na srebrnym polu
Typ małych krzyży	Najczęściej krzyże greckie o równych ramionach
Najczęstszy błąd	Uznawanie każdej pięcioczęściowej kompozycji krzyży za historyczny wzór jerozolimski

Co oznacza Krzyż Jerozolimski?

Krzyż Jerozolimski nie ma jednego, powszechnie obowiązującego znaczenia. Jego symbolikę tłumaczono na różne sposoby w zależności od epoki, środowiska religijnego i celu, w jakim używano znaku.

Najbardziej znane interpretacje odnoszą się do teologii chrześcijańskiej i geograficznego znaczenia Jerozolimy. Część z nich jest dawna i utrwalona w tradycji, ale nie zawsze da się wskazać jeden średniowieczny tekst, który rozstrzygałby sprawę definitywnie.

• pięć ran Chrystusa - jedna centralna i cztery w kończynach,
• Chrystus i czterej Ewangeliści,
• rozchodzenie się Ewangelii na cztery strony świata z Jerozolimy,
• pięć patriarchatów chrześcijaństwa, rozumianych w średniowiecznej tradycji jako główne stolice Kościoła,
• Ziemia Święta oraz cztery królestwa lub obszary, z których przybywali krzyżowcy.

Warto zachować ostrożność wobec zbyt pewnych objaśnień. Średniowieczna heraldyka często łączyła funkcję polityczną, religijną i reprezentacyjną, więc znak mógł znaczyć kilka rzeczy naraz.

Jaka jest historia Krzyża Jerozolimskiego?

Krzyż Jerozolimski wiąże się z Królestwem Jerozolimskim, ale nie był od początku i bez wyjątku używany przez jego władców w takiej formie, jaką znamy dziś. Popularne przypisywanie tego wzoru bezpośrednio Godfrydowi z Bouillon jest tradycyjne, lecz historycy traktują je ostrożnie.

Godfryd z Bouillon zmarł w 1100 roku i rzeczywiście należał do głównych przywódców I krucjaty, jednak zachowane pieczęcie i monety z XII wieku nie potwierdzają prostego obrazu, w którym od razu posługiwał się klasycznym krzyżem jerozolimskim jako ustalonym herbem państwowym. Władcy Jerozolimy używali na pieczęciach także przedstawień samego miasta - zwłaszcza wieży Dawida, budowli sakralnych i murów.

Na monetach z Jerozolimy w XII wieku częściej pojawiają się różne odmiany krzyża patriarchalnego niż pełna postać późniejszego herbu. Numizmatycy zwracają uwagę, że forma z centralnym krzyżem i czterema znakami w polach pojawia się wyraźniej dopiero pod koniec istnienia łacińskiego Królestwa Jerozolimskiego, zwłaszcza w drugiej połowie XIII wieku. Za ważny punkt odniesienia uchodzi okres panowania Jana II z Cypru i Jerozolimy, czyli lata 80. XIII wieku, kiedy taki układ jest już czytelny w heraldyce dynastycznej.

W zachodnioeuropejskich herbarzach herb Jerozolimy pojawia się jako złoty krzyż na srebrze, co było rozwiązaniem wyjątkowym, bo łamało klasyczną zasadę heraldyczną zakazującą nakładania metalu na metal. Tłumaczono to szczególną rangą Jerozolimy jako miasta świętego.

Skąd bierze się zamieszanie wokół pochodzenia symbolu?

Najwięcej nieporozumień wynika z tego, że dzisiejszy, bardzo rozpoznawalny wzór bywa automatycznie przenoszony wprost na czasy I krucjaty. To skrót myślowy, który upraszcza skomplikowaną historię średniowiecznych pieczęci, monet i herbów.

Drugi częsty błąd polega na mieszaniu Krzyża Jerozolimskiego z krzyżem patriarchalnym albo z późniejszymi dewocyjnymi pamiątkami z Ziemi Świętej. W sztuce użytkowej XIX i XX wieku znak ten zaczął funkcjonować szerzej niż w ścisłej heraldyce, dlatego wiele reprodukcji nie ma charakteru historycznie wiernego, lecz pobożnościowy albo turystyczny.

Trzeba też pamiętać, że współczesne logo, flaga czy odznaka nie są automatycznie dowodem na średniowieczną ciągłość konkretnej formy graficznej. Często są świadomym nawiązaniem do tradycji, a nie jej fotograficznym odtworzeniem.

Gdzie Krzyż Jerozolimski jest używany obecnie?

Krzyż Jerozolimski nadal funkcjonuje jako znak religijny, pielgrzymkowy i tożsamościowy. Najmocniej kojarzy się dziś z Ziemią Świętą, bożogrobcami, franciszkańską Kustodią Ziemi Świętej oraz pamiątkami z pielgrzymek do Jerozolimy.

W Kościele katolickim pojawia się na odznaczeniach i dewocjonaliach związanych z pielgrzymowaniem. Kształt tego krzyża ma także papieski Krzyż Pielgrzyma do Ziemi Świętej, przyznawany osobom, które odbyły pielgrzymkę do miejsc świętych. Znak ten występuje również w wariantach używanych przez Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie oraz przez instytucje franciszkańskie opiekujące się sanktuariami w Ziemi Świętej.

Poza kontekstem katolickim warto wspomnieć o fladze Gruzji, na której widnieje układ pięciu krzyży przypominający Krzyż Jerozolimski. Nie jest to jednak prosty dowód pochodzenia gruzińskiej flagi z herbu Królestwa Jerozolimskiego - podobieństwo formalne jest oczywiste, ale dzieje obu tradycji mają własny kontekst.

Dlaczego ten znak wciąż budzi zainteresowanie?

Krzyż Jerozolimski przyciąga uwagę, bo łączy w sobie prostotę rysunku i ogromny ciężar symboliczny. Dla jednych jest znakiem wiary, dla innych pamiątką pielgrzymki, a dla historyków - przykładem tego, jak średniowieczny symbol żyje dalej w nowych epokach.

To także dobry przykład znaku, który zmieniał znaczenie wraz z miejscem i czasem użycia. Inaczej działał jako herb monarchy łacińskiej Jerozolimy, inaczej jako znak zakonu, a jeszcze inaczej jako współczesny motyw na medaliku czy fladze.