Znicz, lampka i świeca – dlaczego zmarłym zapala się światło

Na cmentarz nie zanosi się zmarłym jedzenia, monet ani narzędzi, choć wszystko to kiedyś składano do grobów. Zanosi się ogień. Z całego arsenału darów, jakimi ludzie przez tysiąclecia żegnali swoich umarłych, przetrwał w Polsce właśnie ten jeden - i wart jest pytania, dlaczego akurat on.

Ogień, który pilnuje granicy

Ogień ma właściwość, której nie ma żaden inny dar: jest jednocześnie widzialny z daleka i nietrwały. Świeci przez noc i gasnie nad ranem, a więc dokładnie tyle, ile miała trwać wizyta gościa z drugiej strony.

W obrzędowości słowiańskiej ognie palono na rozstajach dróg, przy cmentarzach i w miejscach, gdzie ktoś zginął. Przypisywano im dwa zadania naraz, często sprzeczne: miały ogrzać dusze i wskazać im drogę do domu, a jednocześnie nie dopuścić do żywych tego, co mogło wędrować razem z nimi. Ten sam ogień zapraszał i odgradzał. Najpełniejszy zapis tej praktyki zachował się w opisach obrzędu Dziadów z pogranicza polsko-białorusko-litewskiego.

Światłość wiekuista, czyli modlitwa wzięta dosłownie

Warstwa chrześcijańska nie zastąpiła tego obrazu, tylko nałożyła na niego własny. Świeca symbolizuje Chrystusa jako światłość świata; paschał zapalany w Wielką Noc wnosi się potem na każdy pogrzeb.

Najmocniejszy dowód na połączenie obu warstw leży jednak w tekście, który Polacy powtarzają nad grobem od pokoleń: Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci. Modlitwa prosi dla zmarłych wprost o światło - a zapalona lampka jest jej dosłownym, ręcznym wykonaniem. Trudno o czystszy przykład gestu, który działa identycznie w dwóch porządkach naraz i w żadnym nie wygląda obco.

Skąd wzięło się słowo znicz

Wielki słownik języka polskiego PAN wywodzi je z białoruskiego znič, które oznaczało święty ogień u pogan. Dalej prowadzi do prasłowiańskiego *zněti - tlić się, słabo się palić, żarzyć. Zbigniew Babik proponuje inne wyprowadzenie, od czasownika oznaczającego znikanie.

Obie drogi prowadzą do tego samego obrazu: nie płomienia, tylko żaru. Czegoś, co ledwo się pali i w każdej chwili może zgasnąć.

Przedmiot, który ma mniej niż sto lat

Tu trzeba rozdzielić dwie rzeczy, które w popularnych tekstach zlewają się w jedną odwieczną tradycję. Słowo i gest są stare. Przedmiot nie jest.

Znicz w dzisiejszej postaci - osłonięty wkład w szklanym albo plastikowym kloszu, z wieczkiem, odporny na wiatr i deszcz - to wyrób przemysłowy XX wieku. Wcześniej na grobach stawiano zwykłe świece, lampki oliwne i kaganki, a w terenie palono ogniska. Masowy, kolorowy znicz cmentarny rozpowszechnił się w Polsce dopiero w drugiej połowie stulecia, razem z tanim szkłem i tworzywami sztucznymi.

Podobnie jest z systemami znaczeń przypisywanych barwom. W polskiej tradycji ludowej świece rozróżniano według funkcji, nie koloru:

Rodzaj światła	Gdzie się pojawiało	Co mu przypisywano
Gromnica, święcona 2 lutego	okno w czasie burzy, łoże umierającego	ochrona przed piorunem, odprowadzenie duszy
Świeca w dłoni konającego	moment śmierci	światło na drogę, żeby dusza nie błądziła
Lampka na grobie	cmentarz, Zaduszki	pamięć i ciepło dla zmarłego
Ogień na rozstajach	poza wsią, w noc zaduszną	drogowskaz i zapora jednocześnie
Paschał	liturgia Wielkanocy i pogrzebu	Chrystus jako światłość
Świeca określonej barwy	współczesna magia świec	system późniejszy, bez oparcia w polskiej wsi

Rozbudowane znaczenia kolorów, w których osobną rolę pełni magia świec, należą do ezoteryki nowszej daty i do niej warto je odnosić, zamiast cofać je do czasów, w których świeca była po prostu droga.

Trzysta milionów świateł w jeden tydzień

Skala tego zwyczaju w Polsce nie ma odpowiednika w Europie. Ogólnopolskie Stowarzyszenie Producentów Zniczy i Świec szacuje roczną sprzedaż na około 300 milionów sztuk o wartości około 700 milionów złotych, do czego dochodzi około 300 milionów wydanych na kwiaty.

Druga strona tej liczby jest równie konkretna. Stowarzyszenie „Polski Recykling” szacuje, że obchody Wszystkich Świętych i Zaduszek dają około 120 tysięcy ton odpadów. Z jednego grobu zostaje po 1 listopada od 3 do 9 kilogramów, a cmentarzy jest w Polsce około trzynastu tysięcy. Samo szkło i PET to nawet 75 tysięcy ton.

Segregacja zużytego znicza jest przy tym mniej oczywista, niż wygląda: oprawka i metalowe wieczko idą do żółtego pojemnika, a wkład z resztkami wosku - również szklany - do zmieszanych. Wosk sprawia, że szkło przestaje nadawać się do recyklingu.

Sam gest nie wymaga przy tym żadnej skali. Jedna świeca na grobie robi dokładnie to samo co dwadzieścia - tyle że jedna gasnie szybciej, co w pierwotnym rozumieniu tego obrzędu było raczej zaletą. Wyobrażenie o tym, co światło na grobie oznacza, jest zresztą tak żywe, że znicze w senniku mają własne, osobne znaczenie.