Znaki diakrytyczne

Znaki diakrytyczne są elementami używanymi w alfabetach, które są umieszczone w bliskim towarzystwie liter w różnych pozycjach - nad, pod, obok lub wewnątrz litery. Zmieniają sposób odczytywania litery, tworząc jednocześnie nowy znak, wymawiany czasem zupełnie inaczej. W polskim alfabecie występuje dziewięć liter, posiadających znaki diakrytyczne (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż). Litery diakrytyzowane tworzone są poprzez dodanie znaku (lub znaków) diakrytycznego.

Lista znaków diakratycznych

W różnych językach wyróżnia się takie znaki diakrytyczne, jak:

• Akut (akcent ostry) - znak występujący w formie ukośnej kreski, która wznosi się od lewej strony ku prawej. Umieszczany jest nad literą. Występuje w alfabecie łacińskim i cyrylicy, służąc między innymi do oznaczania akcentu. W alfabecie polskim występuje w znakach Ć, Ń, Ó, Ś, Ź.
• Podwójny akut - podwojony akcent ostry, używany przede wszystkim do oznaczania długich głosek w języku węgierskim, takich jak ű, Ű i ő, Ő, nazywany również węgierskim umlautem.
• Grawis - występuje w alfabecie greckim, katalońskim, wietnamskim, norweskim, francuskim, portugalskim, włoskim i walijskim. Oznacza w samogłosce intonację opadającą. Swoim wyglądem przypomina akcent, ale opada od lewej do prawej strony.
• Podwójny grawis - przyjmuje formę dwóch ukośnych, prostokątnych lub klinowatych kresek umieszczonych nad literą. Opadają od lewej do prawej strony. Najczęściej występują nad samogłoskami, ale obecne są również nad spółgłoskami R i V. Pojawia się w badaniach nad makrojęzykiem serbsko-chorwackim.
• Cyrkumfleks (akcent przeciągły, daszek) - wygląda podobnie do dwóch złączonych ze sobą u góry klinów, w którym jeden odchodzi w prawą, drugi w lewą stronę. Pojawia się między innymi w językach francuskim, esperanto, greckim, rumuńskim, słowackim i śląskim.
• Tylda - znak przyjmujący formę wężyka lub fali. Oznacza spółgłoskę nosową w języku hiszpańskim i portugalskim.
• Haczek (odwrócony cyrkumfleks, daszek) - wygląda jak dwa połączone ze sobą kliny w części dolnej, rozchodzące się u góry na boki. Używany w języku czeskim, słowackim, litewskim, serbsko-chorwackim, słoweńskim, litewskim, łotewskim i śląskim.
• Brewis - znak zaokrąglonej linii, który wygina się w łuk skierowany ramionami ku górze nad literą. Występuje w cyrylicy, rumuńskim, tureckim i wietnamskim.
• Odwrócony brewis - odwrócona zaokrąglona linia, która ramionami skierowana jest do dołu.
• Cedylla - półokrągła linia umieszczona na dole litery po jej prawej stronie, zwykle połączona z literą. Najczęściej występuje pod literą „C” w językach takich, jak turecki, francuski, kataloński czy portugalski.
• Diereza - dwie kropki nad literą, które wskazują na to, że samogłoski stojące obok siebie należy wymawiać oddzielnie. Pojawia się w językach takich, jak francuski, hiszpański, nowogrecki, niderlandzki czy portugalski.
• Umlaut - oznaczany tak samo, jak diereza, jednak samogłoski oznaczone dwiema kropkami nad literą wymawia się inaczej. Występuje w językach germańskich, w niemieckim ä odczytuje się jako krótkie e, ö czyta się jako połączenie o z e, zaś ü jako y.
• Kropka - występująca nad literą, oznaczająca dźwięki lub tony, występujące w językach wietnamski, joruba, maltański, litewski i polski (litera ż).
• Makron - pozioma linia umieszczana nad lub pod samogłoską, którą oznacza się długą samogłoskę. Jest odwrotnością brewisa.
• Ogonek - przyjmuje formę półkola u dołu litery po jej prawej stronie. W języku polskim występuje z samogłoskami nosowymi (ą, ę), w języku litewskim oznacza długie głoski, pojawia się również w językach indiańskich.
• Kółko - niewielkie kółko nad literą, które w języku czeskim wydłuża głoskę, w duńskim, norweskim i szwedzkim znajdujące się nad literą a wymawiane jest jako o.
• Przecinek - znak podobny do cedylli, pisany na środku pod literą. Pojawia się w takich językach, jak rumuński, łotewski, azerski, baskijski, kataloński czy kurdyjski.
• Hak - znak w formie zakrzywionej linii, który stawiany jest ponad literą po prawej stronie.
• Róg - umieszczany po prawej strony litery znak podobny do apostrofu.
• Dasja - wyglądająca jak przecinek ponad literą, która oznacza literę „h” w wyrazie, używany w języku starogreckim.
• Psili - znak wyglądający podobnie do apostrofu, przypomina przecinek, oznaczany nad literą. Odwrotność dasji, ukazująca brak obecności litery „h” w wyrazie.

Do polskich znaków diakrytycznych należą:

• Ogonek - w literach ą oraz ę.
• Przekreślnik prawoskośny - występujący w literze ł.
• Akcent prawoskośny - w literach ć, ń, ó, ś, ź.
• Kropka górna - w literze ż.

Skąd wzięły się polskie znaki diakrytyczne?

Polskie litery ze znakami diakrytycznymi nie są kaprysem ortografii - powstały z konieczności.

Gdy w średniowieczu zaczęto zapisywać polszczyznę, sięgnięto po alfabet łaciński, który miał znacznie mniej liter niż język polski głosek. Łacina nie znała dźwięków takich jak sz, cz, ę czy ą, więc pisarze musieli sobie radzić sami.

Początkowo stosowano dwuznaki i trójznaki - jedną głoskę zapisywano kilkoma literami, przez co teksty były długie i nieczytelne. Pierwszą próbę uporządkowania tego chaosu podjął w XV wieku Jakub Parkoszowic, rektor Akademii Krakowskiej, który napisał pierwszy traktat o polskiej ortografii.

Ostatecznie przyjęto rozwiązanie pośrednie: część głosek zapisano dwuznakami, które przetrwały do dziś (sz, cz, rz, dz), a część - literami ze znakami diakrytycznymi. Dlatego mamy zarówno „czy”, jak i „ćma”, choć oba zapisy oddają pokrewne dźwięki.

Osobną historię ma litera ł. Pierwotnie oznaczała inną głoskę niż dziś - tak zwane ł sceniczne, wymawiane z językiem przy zębach, które jeszcze w połowie XX wieku obowiązywało w teatrze i radiu. Współczesna wymowa, zbliżona do angielskiego w, wyparła tę dawną formę niemal całkowicie.

Jak wpisać polskie znaki na klawiaturze?

W praktyce najczęściej korzysta się z klawiatury programisty, czyli układu, w którym polskie litery uzyskuje się przez przytrzymanie prawego klawisza Alt.

Działa to intuicyjnie: prawy Alt plus litera podstawowa daje jej polski odpowiednik - a, c, e, l, n, o, s, z. Wyjątkiem jest ż, które uzyskuje się kombinacją z literą x, ponieważ litera z jest już zajęta przez ź.

Drugim rozwiązaniem jest klawiatura maszynistki, w której polskie znaki mają własne klawisze. Układ ten jest wygodniejszy przy długim pisaniu, ale zmienia położenie kilku innych znaków, przez co w Polsce niemal zanikł.

Warto znać też problem, który przez lata utrudniał życie użytkownikom komputerów. Wczesne systemy kodowania znaków nie przewidywały polskich liter, przez co powstało kilka konkurencyjnych standardów - Mazovia, ISO 8859-2 i Windows-1250. Tekst zapisany w jednym, a otwarty w drugim, zamieniał się w ciąg przypadkowych symboli, potocznie nazywany krzakami.

Problem rozwiązało dopiero upowszechnienie standardu Unicode, który obejmuje znaki niemal wszystkich pism świata. Z tego samego powodu zanikł zwyczaj pisania bez polskich znaków, powszechny w początkach internetu i we wczesnych wiadomościach SMS.