Halloween a Samhain – skąd wzięła się pomyłka i co z czego naprawdę wyrosło

Zdanie „Halloween to przebrany Samhain” powtarzają w Polsce i zwolennicy święta, i jego przeciwnicy - jedni jako argument za powrotem do korzeni, drudzy jako dowód pogaństwa. Obie strony opierają się na tym samym uproszczeniu. Prawdziwa droga od jesiennego święta na Wyspach do dyni na amerykańskim ganku prowadzi przez średniowieczny katolicyzm i przez XIX-wieczną emigrację, a nie prosto z epoki żelaza.

Nazwa jest chrześcijańska od pierwszej litery

Halloween to skrócone All Hallows’ Even, czyli wieczór przed dniem Wszystkich Świętych. Hallow znaczy w dawnej angielszczyźnie święty, even to wieczór, a apostrof w pisowni Hallowe’en zastępuje zjedzone litery. W samej nazwie nie ma ani jednego elementu celtyckiego.

Datę 1 listopada jako wspomnienie świętych wyznaczył w VIII wieku papież Grzegorz III. Dzień Zaduszny doszedł do kalendarza około roku 1000. Wieczór poprzedzający święto liczył się wtedy do święta - stąd jego osobna nazwa i osobny ciężar, dokładnie jak w polskiej wigilii.

Co naprawdę przyszło z Wysp

Część zwyczajów ma rodowód wyspiarski i częściowo przedchrześcijański, ale wszystkie przeszły przez katolicką Irlandię i Szkocję, zanim trafiły gdziekolwiek indziej.

• Chodzenie od domu do domu - szkockie guising, świeckie przedłużenie średniowiecznego soulingu, w którym ubodzy dostawali jedzenie w zamian za modlitwę za zmarłych w Dzień Zaduszny
• Latarnie z rzepy - wydrążane warzywa korzeniowe z wyciętą twarzą, związane z legendą o Skąpym Jacku
• Wróżby - łowienie jabłek z miski z wodą, obierzyny, orzechy rzucane w ogień
• Przebrania - według jednej z hipotez przedstawiające duchy, które w ten sposób odstraszano albo udawano

Z łowieniem jabłek sprawa jest ciekawsza, niż się wydaje: Biblioteka Kongresu wywodzi je z rzymskiego święta ku czci Pomony, bogini sadów, które po podboju Brytanii w 43 roku naszej ery zaczynało się mieszać z miejscowym kalendarzem. Rzym zostawił więc w Halloween ślad, o którym nikt nie pamięta.

Co dopisała Ameryka

Emigranci z Irlandii i Szkocji przywieźli za ocean zestaw wiejskich zwyczajów, w tym psoty w noc poprzedzającą święto. Resztę zbudował już przemysł.

Daty są tu zaskakująco późne. Cukierki candy corn firma Goelitz sprzedawała od 1898 roku, ale ściśle z Halloween związały się dopiero w latach pięćdziesiątych XX wieku. Jabłka w karmelu wymyślił William W. Kolb w Newark w stanie New Jersey w 1908 roku. Samo chodzenie po „cukierek albo psikus” upowszechniło się w latach pięćdziesiątych, a słodycze zdominowały koszyki dopiero w latach siedemdziesiątych. Święto, które uchodzi za pradawne, w dzisiejszej formie jest młodsze od telewizji.

W tym samym czasie rzepa ustąpiła dyni - większej, tańszej i znacznie łatwiejszej do wydrążenia.

Cztery daty, które leczą całe zamieszanie

Święto	Data	Czego dotyczy	Skąd pochodzi
Samhain	przełom X i XI, „trzy noce”	zgromadzenie, rozliczenia, koniec jasnej połowy roku	Galia i Irlandia, I w. p.n.e. i później
Halloween	31 października	wigilia Wszystkich Świętych, dziś świeckie święto	nazwa chrześcijańska, forma amerykańska XIX i XX w.
Wszystkich Świętych	1 listopada	uroczystość wszystkich zbawionych, kolor biały	Grzegorz III, VIII w.
Zaduszki	2 listopada	wspomnienie wiernych zmarłych, kolor fioletowy	ok. roku 1000

Różnicę między dwoma ostatnimi dniami - mylącą w Polsce najczęściej - rozkłada osobny tekst o tym, czym są Wszystkich Świętych i Zaduszki. To, co o samym święcie celtyckim da się powiedzieć na podstawie źródeł, a nie rekonstrukcji, opisuje tekst o tym, czym był Samhain.

Dlaczego jedno zdanie tu nie wystarcza

Teza o „przebranym Samhain” zakłada ciągłość od epoki żelaza do dzisiaj. Ciągłość rzeczywiście jest, ale nie tam, gdzie się jej szuka.

Najmocniejszą ciągłość widać w transakcji. W soulingu ubogi dostawał pieczywo w zamian za modlitwę za czyichś zmarłych; w guisingu przebrany sąsiad dostawał jedzenie za piosenkę albo wierszyk; dziś dziecko dostaje cukierka za formułkę. Gest jest ten sam od stuleci: ktoś przychodzi pod drzwi, coś wykonuje i coś dostaje. Zmieniło się wyłącznie to, kto jest beneficjentem - z transakcji wypadli zmarli.

Ciągłości nie ma za to tam, gdzie zwykle się ją wskazuje: w rzekomych ofiarach druidów, w „najcieńszej zasłonie między światami” i w określeniu „celtycki Nowy Rok”. To dopowiedzenia XIX i XX wieku, nie zapisy źródłowe. Podobnie jest zresztą z godziną duchów, której dzisiejsza popularność ma rodowód raczej filmowy niż ludowy.

Polski spór i polska data obok

Do Polski Halloween przyszło w latach dziewięćdziesiątych, kanałem handlowym i szkolnym, a więc jako gotowy produkt kulturowy bez żadnego lokalnego podłoża. Spór o nie toczy się od samego początku i ma dwa osobne wątki: religijny, w którym zarzuca się świętu pogaństwo, i kulturowy, w którym chodzi o wypieranie własnych zwyczajów.

Pierwszy zarzut powyższe ustalenia raczej osłabiają - trudno nazwać pogańskim świętem coś, co nazwę bierze z kalendarza liturgicznego, a dzisiejszy kształt z amerykańskiego przemysłu cukierniczego. Drugi jest poważniejszy i nie rozstrzyga się go argumentem historycznym, tylko wyborem. Noc z 31 października na 1 listopada miała bowiem w Polsce własną, bardzo konkretną treść obrzędową - i to o niej warto wiedzieć, zanim się ją porówna z czymkolwiek.