Samhain – czym naprawdę było celtyckie święto końca roku

Zacznijmy od rzeczy, która rozstrzyga połowę nieporozumień: tej nazwy nie czyta się „sam-hejn”. Biblioteka Kongresu podaje wymowę zbliżoną do „sałin”, z niemym mh. Druga połowa nieporozumień bierze się stąd, że większość tego, co krąży o Samhain w internecie, nie pochodzi ze źródeł celtyckich, tylko z XIX wieku.

Najstarszy ślad leży na płycie z brązu

Pierwsze poświadczenie nazwy nie jest irlandzkie, tylko galijskie. Kalendarz z Coligny, wykonany z brązu pod koniec I wieku przed naszą erą, wymienia miesiąc SAMON[IOS], a przy nim zapis o trzech nocach - trinox samoni. To całe świadectwo z epoki: nazwa miesiąca i wzmianka, że coś trwało trzy noce.

Reszta pochodzi z tekstów średniowiecznych, spisanych w Irlandii kilkanaście stuleci później i już w kulturze chrześcijańskiej. To ważne zastrzeżenie, bo dzieli nas od Celtów z Coligny mniej więcej tyle, ile tamtych tekstów od ich własnych bohaterów.

Nazwa, która prawdopodobnie nie znaczy „koniec lata”

Tłumaczenie, które powtarza się w każdym poradniku, wyprowadza samhain ze staroirlandzkiego sam (lato) i fuin (koniec). Filolodzy traktują to jako etymologię ludową - człon -fuin jest wątpliwy, choć pojawia się w średniowiecznych glosach.

Whitley Stokes zaproponował w 1907 roku wyprowadzenie od samani, czyli zgromadzenia. Joseph Vendryes w 1959 odrzucił związek z latem w ogóle. Galijski zapis z Coligny używa formy samoni-, bez żadnego członu oznaczającego koniec.

To nie jest spór o drobiazg. Jedna etymologia robi z Samhain święto pory roku, druga - termin zjazdu.

Zgromadzenie, na które trzeba było przyjechać

Średniowieczne teksty irlandzkie pokazują Samain głównie jako datę w kalendarzu władzy. W Cath Crinna królowie zjeżdżają się na Ucztę w Tarze, a uchwalone tam prawa obowiązują do następnego zgromadzenia. W Scéla Chonchobuir Ulsterczycy mają obowiązek stawić się w Emain Macha. W Serglige Con Culainn odbywa się siedmiodniowy jarmark na równinie Mag Muirthemni, z zawodami i ucztowaniem. W Lebor Gabála Érenn Fomorianie ściągają w Samain daninę.

Dopiero na tym tle pojawiają się wątki nadprzyrodzone, i to gatunkowo - w opowieściach, nie w prawie. Echtra Nera zaczyna się w wigilię Samain i prowadzi bohatera na rok do kopca. W Togail Bruidne Da Derga właśnie tej nocy ginie zajazd. W Cath Maige Tuired Dagda spotyka Morrígan.

Układa się z tego obraz, który rzadko się opisuje: zaświaty wchodzą do opowieści tam, gdzie i tak już wszyscy musieli się zjechać. Nadprzyrodzone jedzie na terminie administracyjnym - na dacie, która i bez duchów gromadziła ludzi w jednym miejscu, rozliczała długi i zamykała rok gospodarski.

Co jest w źródłach, a co dopisano później

Element	Gdzie występuje	Na ile pewne
Nazwa miesiąca Samonios	kalendarz z Coligny, I w. p.n.e.	poświadczone w epoce
„Trzy noce Samain”	ten sam zabytek	poświadczone, bez opisu treści
Zgromadzenie, prawo, danina	średniowieczne teksty irlandzkie	dobrze udokumentowane
Uczta i jarmark	Serglige Con Culainn	dobrze udokumentowane
Wejście do kopca, spotkanie z bóstwem	sagi, nie teksty prawne	motyw literacki
„Celtycki Nowy Rok”	folkloryści XIX w.	określenie późniejsze
„Zasłona między światami jest najcieńsza”	literatura popularna XX w.	brak w źródłach
Ofiary składane przez druidów	rekonstrukcje nowożytne	bez potwierdzenia

Określenie „święto zmarłych” też wymaga ostrożności. Dzień Zaduszny Kościół ustalił około roku 1000, a wcześniej, w VIII wieku, papież Grzegorz III wyznaczył 1 listopada na wspomnienie świętych. Samain mógł na te decyzje wpłynąć, ale pogląd, że był świętem zmarłych w dzisiejszym rozumieniu, wywodzi się z opracowań popularnych, nie ze źródeł.

Gdzie zaczyna się współczesny Samhain

W Wicca i w nurtach neopogańskich Samhain funkcjonuje jako jedno z ośmiu świąt Koła Roku, obok takich dat jak współczesne święto Mabon. Ten układ ośmiu równo rozłożonych świąt ukształtował się w połowie XX wieku i jest własną, świadomą konstrukcją współczesnego pogaństwa - co nie czyni go mniej realnym jako praktyki religijnej, tylko lokuje w innym czasie.

Jedno założenie wytrzymuje przy tym konfrontację ze źródłami nieźle: że rok dzielił się na połowę jasną i ciemną, a Samhain zamykał pierwszą. Ten podział rzeczywiście organizował ciemną połowę roku w kulturach wyspiarskich i pasterskich. Reszta wymaga ostrożniejszego traktowania.

Jak z tego wszystkiego powstało Halloween - i co z czego naprawdę wyrosło - to osobna historia, którą lepiej opowiedzieć od strony amerykańskiej.