Sierpniowe burze w wierzeniach ludowych – co robiono, gdy grzmiało

Sierpniowa burza budziła na wsi większy strach niż majowa, bo przychodziła w środku żniw i mogła w kwadrans zniszczyć dorobek całego roku. Dlatego wokół grzmotu nagromadziło się więcej zakazów i gestów ochronnych niż wokół niemal każdego innego zjawiska przyrody. Część z nich była czystą magią, część zaskakująco trafną wiedzą praktyczną ubraną w religijny kostium.

Dlaczego akurat sierpniowa burza budziła taki lęk

Burza w sierpniu zagrażała nie życiu, tylko przetrwaniu przez zimę. Grad na dojrzałym zbożu albo ulewa na skoszonych pokosach oznaczały głód, a nie tylko stratę.

Do tego dochodziła obserwacja, która dzisiaj ma pełne wyjaśnienie meteorologiczne: burze w środku lata są gwałtowniejsze i częściej niosą grad niż burze wiosenne. Ludowa obserwacja była więc słuszna, a rozjechało się dopiero jej wyjaśnienie.

Sierpień był też miesiącem, w którym ludzie spędzali najwięcej czasu na otwartym polu. Statystycznie to właśnie wówczas najczęściej dochodziło do śmiertelnych porażeń piorunem, co dodatkowo utrwalało obraz sierpnia jako miesiąca gniewu z nieba.

Kto zsyłał burzę - od Peruna do świętego Eliasza

W wierzeniach słowiańskich piorunem władał Perun, bóg gromu i zwierzchnik panteonu. Po chrystianizacji jego funkcja nie zniknęła, tylko zmieniła właściciela.

Rolę pana burzy przejął przede wszystkim prorok Eliasz, który według wierzeń ludowych jeździ po niebie ognistym rydwanem, a grzmot to turkot kół po chmurach. Wyobrażenie to najsilniej zachowało się u Słowian wschodnich, ale jego ślady znajdziemy także w polskich przekazach.

Równolegle funkcjonowało tłumaczenie ściśle chrześcijańskie: piorun to narzędzie, którym Bóg ściga diabła. Ta wersja miała bardzo praktyczną konsekwencję, o której za chwilę.

Płanetnik, czyli człowiek, który prowadzi chmury

Najciekawszą postacią polskiej demonologii burzowej jest płanetnik, zwany też chmurnikiem lub obłocznikiem. W odróżnieniu od bogów i świętych płanetnik był wyobrażany jako zwykły człowiek, którego chmury porwały i zmusiły do prowadzenia burz.

Wierzono, że płanetnikami zostają topielcy albo ludzie urodzeni w szczególnych okolicznościach. Mieli spędzać czas w chmurach, kierując gradem i deszczem, a od czasu do czasu zstępować na ziemię, zmęczeni i głodni.

Z tego brał się zwyczaj, który w tej demonologii jest wyjątkowy: płanetnika się karmiło. Wystawiano mu jedzenie, a według niektórych przekazów ktoś, kto gościnnie przyjął obcego w burzowy dzień, mógł liczyć, że grad ominie jego pole. Wodny demon był wrogiem, płanetnik raczej trudnym sąsiadem, którego można było sobie zjednać.

Co robiono w domu, gdy zaczynało grzmieć

Reakcja na pierwszy grzmot była zrytualizowana i przebiegała niemal wszędzie podobnie. Poniżej najczęściej notowane czynności.

• Zapalano gromnicę poświęconą 2 lutego i stawiano ją w oknie lub przed obrazem.
• Okadzano izbę ziołami święconymi na Matkę Boską Zielną, często bylicą i dziewanną.
• Kropiono wodą święconą cztery kąty izby oraz oborę.
• Wygaszano ogień w piecu, żeby dym nie ściągnął pioruna do komina.
• Zbierano całą rodzinę w jednej izbie i odmawiano modlitwę na głos.
• Wynoszono z domu przedmioty uznane za ściągające błyskawice, przy czym co do listy tych przedmiotów tradycja bywała sprzeczna.

Czego nie wolno było robić

Zakazy burzowe są ciekawsze od nakazów, bo w większości opierają się na trafnej obserwacji ubranej w mitologiczne uzasadnienie. Poniżej zestawienie tych najczęstszych wraz z oceną, na ile bronią się dzisiaj.

Zakaz	Ludowe uzasadnienie	Czy ma sens dziś
Nie chronić się pod samotnym drzewem	Diabeł kryje się pod drzewem, a piorun go ściga	Tak, to jedna z głównych przyczyn śmiertelnych porażeń
Nie biegać po otwartym polu	Piorun goni to, co się rusza	Tak, sylwetka na płaskim terenie jest najwyższym punktem
Nie stać w otwartych drzwiach	Przez próg przechodzą złe moce	Częściowo, przeciąg i przewodzące elementy konstrukcji
Zasłaniać lustra	Lustro przyciąga błyskawicę	Nie, to czysta magia analogii
Nie kąpać się i nie myć	Woda łączy człowieka z żywiołem	Tak, instalacja wodna przewodzi ładunek

Kamienie piorunowe i dzwonienie na burzę

Dwa zwyczaje zasługują na osobne omówienie, bo pokazują skrajności tego myślenia. Pierwszy to kamienie piorunowe, czyli w rzeczywistości skamieniałe belemnity, uważane za groty, które spadły z nieba wraz z błyskawicą.

Według wierzenia taki kamień zagłębiał się w ziemię i wychodził na powierzchnię po latach, a znaleziony chronił dom przed kolejnym uderzeniem. Wkładano go w ścianę albo pod próg. Zwyczaj jest poświadczony w całej Europie i ma odpowiedniki daleko poza nią.

Drugi to dzwonienie w dzwony kościelne podczas burzy, które miało rozprążać chmury i odganiać złe moce. Praktyka ta kończyła się na tyle często śmiercią dzwonników trafionych piorunem, że pod koniec XVIII wieku władze niektórych państw europejskich zaczęły ją zakazywać pod groźbą kary.