Nawia i zaświaty słowiańskie – jak wyobrażano sobie drogę duszy

Nawia jest jednym z niewielu słowiańskich pojęć dotyczących zaświatów, które mają mocne oparcie językowe. Prasłowiańskie słowo oznaczające zmarłego przetrwało w kilkunastu językach słowiańskich i nie jest żadną rekonstrukcją. Ciekawsze jest to, że Nawia i Wyraj prawdopodobnie nie oznaczały tego samego miejsca.

Dwa różne słowa

Współczesne teksty często używają obu nazw zamiennie, a materiał językowy sugeruje raczej podział funkcji.

Pojęcie	Podstawa źródłowa	Z czym się wiąże
Nawia	Prasłowiański rdzeń oznaczający zmarłego, obecny w wielu językach	Kraina zmarłych, sami zmarli
Wyraj, Iraj	Zapisy etnograficzne i językowe, głównie wschodnie	Kraina, do której odlatują ptaki i skąd przychodzą dusze
Weles	Wzmianki w źródłach ruskich	Bóstwo wiązane ze światem podziemnym

Pierwsza pozycja jest najpewniejsza z całej słowiańskiej demonologii, bo opiera się na słowie, a nie na opisie obrzędu. Słowo nie może być wymyślone przez XIX-wiecznego badacza, jeśli występuje niezależnie w językach południowo- i wschodniosłowiańskich. Postać samego Welesa i zakres tego, co o nim naprawdę wiadomo, omówiłam osobno.

Rzeka i most

Wyobrażenie drogi duszy niemal wszędzie w Europie zawiera przeszkodę wodną i to jest najtrwalszy element całego zestawu. U Słowian pojawia się rzeka, którą trzeba przebyć, oraz most albo kładka.

W przekazach ludowych most bywa wąski jak włos, śliski albo wykonany z jednej deski, a przejście po nim zależy od tego, jak człowiek żył. Część zapisów mówi o przewoźniku, któremu trzeba zapłacić, i to tłumaczy zwyczaj wkładania monety do trumny, notowany w Polsce jeszcze w XX wieku.

Warto zaznaczyć, że motyw ten występuje w tylu kulturach naraz, iż trudno rozstrzygnąć, co jest rodzime, a co przejęte. Rzeka oddzielająca żywych od zmarłych wraca u Greków, w Skandynawii, w Iranie i w chrześcijańskich wizjach zaświatów.

Ptaki jako pośrednicy

Najbardziej rozpoznawalnym słowiańskim elementem tego wyobrażenia są ptaki, które łączą oba światy przez sam fakt corocznego znikania i powrotu.

• ptaki odlatujące jesienią miały wędrować do Wyraju, czyli do zaświatów,
• ich powrót wiosną zapowiadał odrodzenie i przynoszenie dusz dzieci,
• Droga Mleczna nosiła nazwy wiążące ją z ptasią wędrówką i z drogą dusz,
• zabicie ptaka wracającego z Wyraju uchodziło za czyn szczególnie ciężki,
• dusza opuszczająca ciało bywała wyobrażana jako ptak albo motyl.

Konstrukcja jest logiczna od początku do końca. Skoro ptaki znikają i wracają, muszą gdzieś być w międzyczasie, a skoro dusze też znikają i wracają, to prawdopodobnie chodzi o to samo miejsce. Stąd bierze się cały kompleks wierzeń o bocianach przynoszących dzieci i o bocianiej drodze na niebie.

Gdzie leżały zaświaty

Kierunek podawany w przekazach jest zaskakująco konsekwentny: zaświaty leżą za wodą i za lasem, na południu albo na wschodzie, czyli tam, dokąd odlatują ptaki.

Część zapisów umieszcza je pod ziemią, część za morzem, część na szczycie albo u korzeni wielkiego drzewa. Ta niekonsekwencja jest sama w sobie informacją: nie mamy do czynienia z jednym systemem teologicznym, tylko z wieloma lokalnymi wyobrażeniami, które nigdy nie zostały ujednolicone przez żadną instytucję.

Osobną kategorię stanowią dusze, które nie dotarły do celu. Zmarli śmiercią nagłą, samobójcy, topielcy i dzieci nieochrzczone mieli zostać między światami, i to z tej grupy wywodzą się w demonologii ludowej topielce, południce oraz istoty straszące w konkretnych miejscach.

Co jest źródłem, a co dopisano

Warto rozdzielić trzy warstwy, bo popularne opisy zlewają je w jedno.

Warstwa pierwsza to język: słowo nawia i pokrewne, pojęcie wyraju, nazwy Drogi Mlecznej. Warstwa druga to zapisy etnograficzne XIX wieku: moneta w trumnie, jedzenie zostawiane duszom, zakazy obowiązujące w okresie zaduszkowym. Warstwa trzecia to współczesne rekonstrukcje, które dopisują nazwy, hierarchie i szczegółową topografię zaświatów, i to one najczęściej trafiają do internetu jako wiedza pewna.

Praktyczna konsekwencja tego podziału jest taka, że najpewniejsze informacje o słowiańskich zaświatach uzyskujemy nie z opisów mitologicznych, tylko z obrzędów zostawiania jedzenia zmarłym, bo tam widzimy, co ludzie naprawdę robili, a nie co o tym opowiadali badacze.