Święty Mateusz dodaje chłodu – przysłowia i wróżby z 21 września

Według przysłowia święty Mateusz dodaje chłodu, a odbiera wody. Data 21 września wypada w polskim kalendarzu rolniczym w miejscu bardzo konkretnym: to ostatni termin dosiewek, po którym siew ozimin uchodził już za spóźniony.

Dosiewki i granica sezonu

Okres siewu otwierała Matka Boska Siewna 8 września, a Mateusz wyznaczał moment, w którym trzeba było uzupełnić to, co się nie udało. Stąd powiedzenie o tym, że na świętego Mateusza każdy na dosiewki rusza.

Obrzęd dosiewek miał swój element osobny. Po zabronowaniu rozrzucano na polu słomę ze zboża zasianego w roku poprzednim, żeby nowe wyrosło równie dorodne. Logika jest tu ta sama, która każe dosypywać do ziarna siewnego kłosy z wieńca dożynkowego: udany plon przekazuje swą własność następnemu.

Przysłowia z tą datą

Mateusz należy do dat obrosłych w formuły pogodowe, a wszystkie krążą wokół jednego tematu: końca ciepła.

• święty Mateusz dodaje chłodu, a odbiera wody,
• na świętego Mateusza każdy na dosiewki rusza,
• od świętego Mateusza kur na płocie przysiada, bo dzień krótszy,
• jeśli na Mateusza pogodnie, będą ciepłe tygodnie,
• Mateusz zamyka lato na cztery spusty.

Pierwsze przysłowie jest najciekawsze, bo zawiera obserwację trafną co do mechanizmu. Wraz z końcem września spada temperatura, a ilość pary wodnej, którą może utrzymać chłodniejsze powietrze, maleje. Chłód rzeczywiście odbiera wodę, tylko nie z pola, a z atmosfery, i stąd biorą się jesienne mgły oraz obfita rosa.

Dlaczego akurat ta data

Warto zauważyć, że Mateusz wypada dwa dni przed równonocą jesienną, która w 2026 roku przypada 23 września. Kalendarz kościelny i astronomiczny sąsiadują tu ze sobą tak blisko, że w praktyce wsi zlały się w jeden moment przełomu.

Dla gospodarza liczyło się to, co widoczne: dzień zrównał się z nocą, poranki stały się zimne, a prace polowe dobiegły końca. Święty pełnił rolę etykiety przypiętej do zjawiska, które i tak następowało, a nie przyczyny.

Ostateczną granicą pozostawał święty Michał 29 września, zamykający rok gospodarczy. Cały układ terminów siewu ozimin omówiłam osobno, więc tutaj wystarczy zapamiętać kolejność: Siewna otwiera, Mateusz przypomina, Michał zamyka.

Co jeszcze wiązano z Mateuszem

Poza rolnictwem data ta ma warstwę związaną z samym patronem, choć w polskiej wsi była słabsza niż przy Bartłomieju czy Michałku.

Mateusz był przed powołaniem celnikiem, więc przypisano mu opiekę nad zawodami związanymi z pieniądzem: księgowymi, bankierami, poborcami i urzędnikami skarbowymi. W ikonografii towarzyszy mu anioł albo postać ludzka, bo taką przypisano mu w symbolice czterech ewangelistów.

Zbieg tych dwóch warstw jest przypadkowy, ale wygodny. Koniec września to na wsi czas rozliczeń, a patron od rachunków wypada dokładnie wówczas.