Jesienne wróżby matrymonialne – co robiono przed sezonem swatów

Wróżby matrymonialne nie były zabawą i warto zacząć od tego. Dziewczyna na dawnej wsi miała bardzo ograniczony wpływ na to, za kogo wyjdzie, bo decydowały majątek, układ sąsiedzki i rodzice. Wróżba była jedynym językiem, w którym mogła o tej sprawie mówić na głos.

Dlaczego akurat jesień

Sezon swatów otwierał się po żniwach i to zupełnie świadomie. Dopiero po zbiorach wiadomo było, ile kto ma, a więc ile może dać córce i ile jest w stanie wydać na wesele.

Wróżby wypadały więc tuż przed momentem, w którym zapadały prawdziwe decyzje, i to tłumaczy ich nasilenie akurat we wrześniu i październiku. Kulminacja przypadała później, na wigilię świętego Andrzeja z końcem listopada, ale okres poprzedzający był równie gęsty od praktyk.

Do tego dochodził rytm pracy. Wieczory robiły się długie, dziewczęta zbierały się na wspólne przezędzenie i darcie pierza, a to były właśnie okazje, przy których wróżby wykonywano.

Wróżby z jabłka

Jabłko jest w tym zestawie narzędziem podstawowym, bo właśnie dojrzewa, jest w każdym gospodarstwie i daje się obierać jednym pasem.

• obieranie skórki jednym nieprzerwanym pasem i rzucanie jej przez lewe ramię, po czym odczytywano literę, którą ułożyła na podłodze,
• przekrojenie jabłka w poprzek i liczenie pestek, gdzie parzysta liczba zapowiadała rychłe za mążpójście,
• przecięcie pestki na pół: nienaruszona oznaczała pomyślność, przecięta kłopot,
• włożenie jabłka pod poduszkę, żeby przyśnił się przyszły mąż.

Pierwsza pozycja jest najbardziej rozpowszechniona i występuje w niemal identycznej formie w całej Europie, także na Wyspach Brytyjskich. Warto zauważyć, że skórka rzucona na podłogę układa się zwykle w kształt przypominający literę S albo C, więc pole do interpretacji było szerokie. Sama symbolika jabłka łączy zresztą miłość, wiedzę i pokusę, więc owoc nadaje się do tej roli wyjątkowo dobrze.

Lusterko i świece

Druga grupa wróżb opiera się na odbiciu i wymagała odwagi, bo wykonywano je nocą, w samotności i przy jednym źródle światła.

Klasyczna wersja polegała na ustawieniu dwóch luster naprzeciw siebie, zapaleniu świec i wpatrywaniu się w korytarz odbić w oczekiwaniu na twarz. Wariant prostszy wymagał spojrzenia w lustro o północy przez ramię, a jeszcze inny odczytywania odbicia w wodzie studziennej albo w misie postawionej pod oknem.

Mechanizm psychologiczny jest tu dobrze opisany i nazywa się efektem dziwnej twarzy w lustrze: długie wpatrywanie się we własne odbicie przy słabym świetle prowadzi do zniekształceń percepcyjnych i do wrażenia, że w lustrze pojawia się ktoś obcy. Wróżba działała więc naprawdę, tylko z zupełnie innego powodu, niż sądzono.

Woda i wosk

Trzecią grupę tworzą wróżby oparte na przypadkowym kształcie, w którym trzeba dopatrzyć się znaku.

Technika	Co odczytywano
Lanie wosku przez ucho od klucza	Kształt cienia rzucanego na ścianę
Puszczanie łupin orzecha ze świeczką na wodzie	Które łupiny się spotkają
Wrzucanie wianka na wodę	Kierunek, w którym odpłynie
Białko jajka wlane do szklanki	Kształt, jaki przybierze
Wyciąganie źdźbeł spod obrusa	Długość źdźbła jako czas oczekiwania

Wszystkie te techniki mają tę samą konstrukcję: wytwarzają kształt, którego nikt nie kontroluje, a następnie oddają go do interpretacji. Odpowiedź powstaje więc w głowie pytającej, a nie w wosku, i to prawdopodobnie było źródłem ich rzeczywistej użyteczności.

Wróżby z dźwięku i z liczby

Osobna grupa nie wymagała żadnych przedmiotów i działała wyłącznie na obserwacji otoczenia.

Dziewczyna wychodziła na podórze i nasłuchiwała, z której strony zaszczeka pies, bo z tej strony miał przyjść kawaler. Liczyła sztachety w płocie albo kołki, obejmując naramkiem tyle, ile zdoła, a parzysta liczba oznaczała pomyślność. Pytała też o imię pierwszego mężczyzny spotkanego po wyjściu z domu.

Ostatni wariant jest najbardziej wymowny, bo pokazuje granice tej praktyki. Wróżba nie miała wskazać konkretnej osoby, tylko dać znak, że sprawa w ogóle się rozstrzygnie, i to wystarczało. Pytanie brzmiało zwykle „czy” i „kiedy”, a nie „który”.

Co z tego zostało

Większość tych praktyk przeniosła się na jedną datę i przetrwała jako andrzejki, obchodzone w wigilię świętego Andrzeja, 30 listopada. Lanie wosku jest dziś najbardziej rozpoznawalną pozostałością po całym tym zestawie.

Zmienił się natomiast status. Dawniej było to działanie serio, wykonywane w określonym momencie roku i podlegające regułom, dziś jest zabawą towarzyską bez żadnej stawki. Ubocznym skutkiem tej zmiany jest to, że zanikł sam powód, dla którego te wróżby powstały: dziewczęta mają dziś w tej sprawie głos.