Torii (brama shinto)

Torii jest bramą, która niczego nie zamyka. Nie ma skrzydła, zawiasów ani muru po bokach, więc można ją obejść dwoma krokami. Jej zadaniem nie jest powstrzymywanie kogokolwiek, tylko wskazanie, że od tego miejsca zaczyna się przestrzeń należąca do bóstwa.

Czym jest torii?

Torii to brama stawiana przy wejściu na teren chramu shinto, zbudowana z dwóch pionowych słupów i dwóch poprzecznych belek. Oddziela obszar święty od zwykłego, a przejście pod nią oznacza wejście do przestrzeni podlegającej innym regułom.

Sama konstrukcja jest minimalna i to jest jej sens. Granica zostaje oznaczona, a nie obwarowana, bo w shinto nie chodzi o zamknięcie terenu, tylko o świadomość przekroczenia progu.

Skąd pochodzi nazwa

Etymologia słowa torii jest sporna, a najczęściej przywoływana wersja tłumaczy je jako miejsce, gdzie są ptaki albo siedzisko dla ptaków.

Łączy się to z mitem o bogini słońca Amaterasu, która ukryła się w jaskini i pogrążyła świat w ciemności. Według jednej z wersji inne bóstwa posadziły koguty na żerdzi przed wejściem, a ich pianie miało wywabić boginię na zewnątrz.

Konkurencyjne wyjaśnienia wskazują na zapożyczenia z Azji kontynentalnej albo na czysto opisowe określenie konstrukcji. Żadne z nich nie ma statusu rozstrzygnięcia.

Podstawowe typy torii

Bramy różnią się między sobą kształtem, a podział opiera się przede wszystkim na tym, czy górna belka jest prosta, czy wygięta.

Typ	Cecha rozpoznawcza	Charakter
Shinmei	Belki proste, konstrukcja bardzo prosta	Uważany za starszy i surowszy
Myojin	Górna belka wygięta ku górze na końcach	Najbardziej rozpowszechniony
Ryobu	Każdy słup wsparty dwoma mniejszymi	Związany z wpływami buddyjskimi
Inari	Cynobrowa czerwień, często ustawiane szeregiem	Związany z chramami Inari

Warto zauważyć, że prostota nie oznacza tu ubóstwa. Typ shinmei uchodzi za bliższy pierwotnej formie właśnie dlatego, że nie zawiera żadnego elementu zdobniczego, a w estetyce shinto surowość materiału bywa ceniona wyżej od ozdoby.

Dlaczego bramy bywają czerwone

Najbardziej rozpoznawalna barwa torii to cynober, czyli intensywna czerwień z odcieniem pomarańczowym. Ma to dwa uzasadnienia i oba są prawdziwe jednocześnie.

Pierwsze jest symboliczne: czerwień uchodzi w tej tradycji za barwę odpędzającą zło i związaną z życiem, podobnie jak w większości kultur świata. Drugie jest czysto techniczne: tradycyjny cynober zawiera związki rtęci, które działają jak środek konserwujący i chronią drewno przed gniciem oraz owadami.

Nie wszystkie bramy są przy tym czerwone. Część pozostaje w naturalnym kolorze drewna, a współcześnie buduje się je też z kamienia, betonu i stali.

Jak przechodzi się pod torii

Z bramą wiąże się zestaw zasad zachowania, które warto znać przed wizytą w chramie.

• przed przejściem wykonuje się lekki ukłon w stronę chramu,
• nie idzie się środkiem ścieżki, bo ta część należy do bóstwa,
• wchodząc, trzyma się lewej albo prawej strony przejścia,
• przed dalszym wejściem obmywa się ręce i usta przy źródle,
• przy wyjściu ponownie wykonuje się ukłon, już odwróciwszy się w stronę chramu.

Druga zasada jest najbardziej charakterystyczna. Środek drogi nosi nazwę seichu i uchodzi za ścieżkę, którą porusza się kami, więc człowiek ustępuje mu miejsca w sposób dosłowny.

Tysiące bram w Fushimi Inari

Najbardziej znanym zbiorem torii jest chram Fushimi Inari w Kioto, gdzie bramy tworzą wielokilometrowe tunele prowadzące w górę zbocza. Ich liczbę szacuje się na około dziesięć tysięcy.

Mechanizm powstania tego zbioru jest przy tym prostszy, niż wygląda. Każda z bram została ufundowana przez osobę prywatną albo firmę w podziękowaniu za spełnioną prośbę, a nazwisko albo nazwa fundatora jest wypisana na słupie. Inari uchodzi za bóstwo związane między innymi z ryżem i pomyślnością w interesach, więc fundatorami bywają przedsiębiorcy.

Torii poza chramami

Bramy stawia się także w miejscach, które nie są chramami w ścisłym sensie: na szczytach gór, przy drzewach uznanych za siedzibę kami, na skraju lasu albo w wodzie.

Najbardziej znana brama stojąca w morzu należy do chramu Itsukushima na wyspie Miyajima i podczas przypływu sprawia wrażenie unoszącej się na wodzie. Sama wyspa uchodziła dawniej za tak świętą, że zwykli ludzie nie mogli na nią wchodzić, więc brama umieszczona w morzu wyznaczała granicę dostępną dla łodzi.

Warto dodać, że torii pełni funkcję pokrewną do innych znaków granicznych. Wszystkie one działają przez samo oznaczenie, a nie przez fizyczną przeszkodę, podobnie jak polskie krzyże przydrożne i kapliczki.