Vegvisir

Vegvisir uchodzi za wikiński kompas, ale wikingowie go nie znali. Pierwszy zapis tego znaku pochodzi z islandzkiego rękopisu spisanego około 1860 roku, czyli około ośmiuset lat po końcu epoki wikińskiej. Nie odbiera mu to wartości, ale zmienia to, czym właściwie jest.

Czym jest Vegvisir?

Vegvisir to islandzki znak magiczny złożony z ośmiu ramion rozchodzących się promieniście od środka, z których każde kończy się innym zakończeniem. Należy do kategorii galdrastafir, czyli znaków używanych w islandzkiej magii ludowej.

Sama nazwa składa się z dwóch członów: vegur, czyli droga, oraz visir, czyli wskazówka albo przewodnik. Oznacza więc dosłownie drogowskaz.

Skąd go znamy

Kluczowym źródłem jest rękopis Huld, zebrany przez Geira Vigfussona w 1860 roku w islandzkim mieście Akureyri. Jest to kompilacja starszych i współczesnych mu materiałów dotyczących magii, run i znaków.

Towarzyszy tam znakowi krótki opis mówiący, że kto go nosi, nie zgubi drogi w burzy ani przy złej pogodzie, nawet jeśli nie zna trasy. Jest to jedyny opis funkcji tego znaku pochodzący ze źródła, a nie z późniejszych interpretacji.

Vegvisir pojawia się także w kilku innych XIX-wiecznych zbiorach islandzkich. We wszystkich przypadkach mamy do czynienia z materiałem nowożytnym, a nie średniowiecznym.

Dlaczego nie jest wikiński

Rozdzielenie warstw jest tu łatwiejsze niż przy większości symboli, bo daty są znane.

Element	Datowanie	Status
Epoka wikińska	Około 793-1066	Brak jakiegokolwiek śladu tego znaku
Islandzkie księgi magiczne	XVI-XVII wiek	Rozwój tradycji galdrastafir
Rękopis Huld	1860	Pierwszy znany zapis Vegvisira
Popularność światowa	Od lat dziewięćdziesiątych XX wieku	Tatuaże, muzyka, kultura popularna

Warto podkreślić skalę tej różnicy. Między końcem epoki wikińskiej a pierwszym zapisem Vegvisira upłynęło więcej czasu niż między chrztem Polski a dniem dzisiejszym. Tradycja galdrastafir, do której znak należy, jest zresztą zjawiskiem chrześcijańskiej Islandii, a nie pogańskiej Skandynawii.

Czym są galdrastafir

Islandzkie znaki magiczne stanowią osobną i dobrze udokumentowaną tradycję, wartą poznania niezależnie od sporu o wiek Vegvisira.

Powstawały od późnego średniowiecza po XIX wiek i służyły celom bardzo praktycznym: ochronie przed złodziejami, pomyślności w połowach, zwycięstwu w sporze sądowym, uzyskaniu wzajemności. Zapisywano je w księgach zwanych galdrabók, często łącząc z formułami chrześcijańskimi.

Ich posiadanie bywało niebezpieczne. W siedemnastowiecznej Islandii za praktyki magiczne palono na stosie, przy czym wśród skazanych przeważali mężczyźni, co odróżnia tamtejsze procesy od kontynentalnych. Najbardziej znanym znakiem z tej tradycji jest Helm Grozy, który Vegvisir przypomina budową.

Czy Vegvisir zawiera runy

Często powtarza się, że ramiona znaku zbudowane są z run i przekazują ukrytą treść. Warto podejść do tego ostrożnie.

Zakończenia ramion rzeczywiście przypominają niektóre kształty runiczne, ale źródło nie podaje żadnego odczytu, a poszczególne ramiona nie odpowiadają jednoznacznie konkretnym znakom. Interpretacje przypisujące każdemu ramieniu osobną runę i znaczenie są współczesne.

Podobnie ma się rzecz z twierdzeniem, że osiem ramion odpowiada ośmiu kierunkom świata. Jest to interpretacja sensowna i prawdopodobna, ale nieobecna w zapisie źródłowym.

Skąd wzięła się dzisiejsza popularność

Vegvisir stał się jednym z najczęściej tatuowanych znaków świata w ciągu ostatnich trzydziestu lat i ma to konkretne przyczyny.

Pierwszą było zainteresowanie kulturą skandynawską i rozwój internetu, który rozpowszechnił obraz szybciej niż informację o jego pochodzeniu. Drugą był tatuaż islandzkiej wokalistki Bjork, wykonany w latach osiemdziesiątych i szeroko powielany.

Sam znak działa przy tym niezależnie od metryki: jest czytelny, symetryczny i łatwy do zapamiętania, a jego deklarowana funkcja, czyli nieutracenie drogi, jest zrozumiała dla każdego. To prawdopodobnie tłumaczy jego karierę lepiej niż jakiekolwiek odwołanie do wikingów.