Wrzesień w kalendarzu słowiańskim – jakie święta wypadały w tym czasie

Nie istnieje ani jedno źródło pisane opisujące, jak Słowianie zachodni spędzali wrzesień przed chrztem. Wszystko, co krąży dziś w internecie jako słowiański kalendarz jesienny, jest rekonstrukcją powstałą w XX albo XXI wieku. Nie znaczy to jednak, że nie wiemy nic, bo część poszlak jest naprawdę mocna.

Dlaczego źródeł nie ma

Piśmiennictwo dotarło na ziemie polskie razem z Kościołem, więc nikt, kto uczestniczył w dawnych obrzędach, nie mógł ich zapisać. Wszystko, co mamy o wierzeniach Słowian zachodnich, pochodzi od autorów chrześcijańskich, często obcych, piszących o ludach sąsiednich i wiele lat po fakcie.

Kronikarze opisujący Świętowita w Arkonie albo świątynię w Radogoszczy notowali obrzędy Połabian, a nie mieszkańców ziem polskich, i robili to z pozycji wrogiej. Przenoszenie tych opisów na Polskę jest więc zabiegiem badacza, a nie informacją ze źródła.

Drugim źródłem bywają zapisy etnograficzne XIX wieku. Materiał jest tam ogromny, ale opisuje wieś już głęboko chrześcijańską, w której każda praktyka miała swoje kościelne uzasadnienie.

Co się twierdzi i na czym to stoi

Poniżej najczęściej powtarzane tezy o słowiańskim wrześniu wraz z oceną ich podstawy źródłowej.

Twierdzenie	Podstawa	Ocena
Jesienne święto plonów istniało	Powszechność takich świąt w kulturach rolniczych	Bardzo prawdopodobne, choć bez źródła
Wypadało w równonoc jesienną	Współczesne rekonstrukcje	Brak podstaw, termin zależał od końca żniw
Nazywało się Radogoszcz albo Tańcowanie	Współczesne środowiska rodzimowiercze	Nazwy nadane w XX i XXI wieku
Ostatnią kępkę zboża zostawiano na polu	Setki zapisów etnograficznych	Pewne, praktyka bez chrześcijańskiego uzasadnienia
Pola obchodzono dokoła po żniwach	Nazwa święta: okrężne	Mocna poszlaka językowa
Wrzesień nazywano tak od wrzosu	Etymologia ogólnosłowiańska	Pewne, potwierdzone w kilku językach

Różnica między pierwszym a drugim wierszem jest tu kluczowa. Zdanie „Słowianie prawdopodobnie świętowali koniec żniw” to rozsądny wniosek, a zdanie „obchodzili Święto Plonów 23 września” to wymyślona rekonstrukcja podana w formie faktu.

Trzy rzeczy, które wiemy na pewno

Warto zebrać to, co ma solidne oparcie, bo jest tego więcej, niż sugeruje sceptyczny ton powyżej.

• Nazwa miesiąca - wrzesień pochodzi od wrzosu, a odpowiedniki występują w ukraińskim i białoruskim, więc rachuba czasu była wiązana z przyrodą, a nie z bóstwami,
• Gesty polowe - zostawianie ostatniej kępki i przenoszenie ziarna z wieńca do siewu nie mają uzasadnienia religijnego ani gospodarczego, więc są prawdopodobnie starsze od chrześcijaństwa,
• Nazwa święta - okrężne pochodzi od obrzędowego okrążania pól, a obchodzenie granic to praktyka poświadczona w całej Europie przedchrześcijańskiej.

Szczegółową ocenę tych poszlak zebrałam w osobnym tekście o pogańskich korzeniach dożynek, a samą etymologię nazwy miesiąca w tekście o pochodzeniu słowa wrzesień.

Rzeczywisty kalendarz wrześniowy

Uczciwiej jest opisać to, co da się zrekonstruować: układ prac i terminów, który musiał obowiązywać niezależnie od religii, bo wynika z klimatu i z cyklu roślin.

Wrzesień domyka zbiory i otwiera zasiewy, więc w każdej społeczności rolniczej strefy umiarkowanej musiał być miesiącem przełomu. Pojawiają się w nim trzy zadania naraz: dokończenie młócki, przygotowanie ziarna siewnego i rozliczenie roku gospodarczego.

Chrześcijaństwo nałożyło na ten układ własne daty: Matkę Boską Siewną 8 września i świętego Michała 29 września. Same zadania są jednak starsze od patronów, którym je przypisano, i to jest chyba najbezpieczniejsze zdanie, jakie da się na ten temat napisać.

Jak czytać współczesne rekonstrukcje

Środowiska rodzimowiercze odtwarzają dziś jesienny cykl obrzędowy i część z tych praktyk ma sporą wartość wspólnotową oraz estetyczną. Warto tylko wiedzieć, czym są.

Rekonstrukcja opiera się na materiale etnograficznym, na porównaniach z innymi Słowianami oraz na wypełnianiu luk własną inwencją. Jest to metoda uprawniona przy tworzeniu współczesnej praktyki, ale nie daje wiedzy o przeszłości.

Problem zaczyna się w momencie, gdy rekonstrukcja zostaje podana jako ustalenie historyczne. Znak Welesa czy imiona bóstw pojawiające się w takich opisach mają bardzo różną podstawę źródłową, o czym piszę przy haśle poświęconym Welesowi.