Kadzenia i okurzania – jakich ziół używano do wykurzania złego

Okurzanie było ostatnim etapem oczyszczania izby i dopiero ono zamykało cały proces. Wcześniejsze czynności usuwały i myły, dym miał dotrzeć tam, gdzie nie sięga miotła ani szmata. To wyjaśnia, dlaczego akurat ta praktyka przetrwała najdłużej: nic innego nie potrafiło wypełnić całego pomieszczenia naraz.

Skąd brały się zioła do kadzenia

Materiał do okurzania rzadko kupowano. Pochodził z własnych zbiorów i z bukietów święconych wcześniej w roku, a jego zapas był planowany z wyprzedzeniem.

Podstawowym źródłem był bukiet zielny święcony 15 sierpnia, który wisiał w domu właśnie po to, żeby wystarczyć na cały rok. Wyjmowano z niego pojedyncze źdźbła według potrzeby, a okurzanie było jednym z głównych zastosowań. Zapas uzupełniały zioła suszone i przechowywane na zimę oraz materiał zbierany na bieżąco.

Cztery podstawowe zioła

Zestaw używany do okurzania jest w polskich zapisach zaskakująco stały i opiera się na kilku roślinach o mocnym, wyczuwalnym dymie.

Roślina	Czego używano	Do czego
Bylica	Całe ziele, suszone łodygi	Podstawowe zioło ochronne, izba i obora
Jałowiec	Gałązki i szyszkojagody	Okurzanie pomieszczeń, także przy chorobie
Dziewanna	Kwiaty i liście	Okurzanie i lecznictwo ludowe
Ziele z Zielnej	Mieszanka z bukietu	Zabiegi wymagające materiału święconego
Dziurawiec	Suszone kwiatostany	Wzmocnienie mieszanki

Bylica zajmuje w tym zestawie pozycję pierwszą i to nie przypadek. Jest w polskiej magii ludowej najczystszym przykładem zioła ochronnego uniwersalnego, używanego przy niemal każdym zabiegu, od opasywania się nią w Noc Kupały po wtykanie w strzechę. Jałowiec dodano do listy głównie za sprawą dymu, który jest gęsty, aromatyczny i długo się utrzymuje.

Technika okurzania izby

Sam zabieg miał ustalony przebieg, który powtarza się w opisach niezależnie od regionu.

• brano żar z pieca na skorupę glinianą albo na łopatkę, nie rozpalano nowego ognia,
• na żar kładziono garść suszonego ziela, które nie pali się płomieniem, tylko tli,
• obchodzono izbę dokoła, zawsze w jedną stronę, zaczynając i kończąc przy drzwiach,
• zatrzymywano się w rogach, przy oknach i nad łóżkami, czyli w miejscach uznanych za wrażliwe,
• na koniec otwierano drzwi i wypuszczano dym na zewnątrz.

Kierunek obchodzenia jest tu istotny i działa tak samo jak przy zamiataniu w stronę progu. Ruch po obwodzie zamyka przestrzeń, a zakończenie przy drzwiach otwiera jedyne wyjście, którym to, co wypędzane, ma opuścić dom. Obchodzenie w drugą stronę albo zaczynanie od środka uchodziło za błąd.

Okurzanie obory

W budynkach inwentarskich zabieg miał tę samą formę, ale inne uzasadnienie i inne terminy. Wykonywano go przy wprowadzaniu zwierząt na zimę, przy chorobie, po wycieleniu i przy nagłym spadku mleczności.

Ostatni przypadek jest najczęściej notowany. Spadek udoju przypisywano urokowi albo działaniu obcej osoby, a okurzanie było standardową reakcją, często połączoną z pokropieniem wodą święconą i z zamawianiem.

Warto tu zaznaczyć rzecz, która tłumaczy żywotność tej praktyki. Dym z tlących się ziół rzeczywiście odstrasza część owadów i przykrywa zapachy, więc w oborze pełnej much i wilgoci przynosił efekt zauważalny gołym okiem. Skuteczność w jednym zakresie potwierdzała w oczach gospodarza skuteczność w drugim.

Kiedy okurzano

Zabieg miał swój kalendarz i nie wykonywano go dowolnie. Część terminów była stała, część wynikała z sytuacji.

Terminy stałe obejmowały wigilię Bożego Narodzenia, Święto Trzech Króli i jesienne porządki przed zimą. Sytuacyjne to choroba w domu albo w oborze, śmierć domownika, burza z piorunami oraz wprowadzenie się do nowego budynku.

Wspólną cechą wszystkich tych okoliczności jest przejście. Okurzano przy zmianie stanu: przed świętem, po chorobie, przy przeprowadzce, na granicy pór roku. Dym pełnił więc funkcję domykającą, a nie codzienną, i to odróżnia tę praktykę od zwykłego wietrzenia.

Bezpieczeństwo i współczesna wersja

Jeśli ktoś chce tę praktykę powtórzyć, warto znać kilka rzeczy, których dawne opisy nie podają. Dym z tlących się roślin zawiera cząstki stałe i tlenek węgla, więc pomieszczenie trzeba wietrzyć, a nie zadymiać przy zamkniętych oknach.

Zabieg jest przeciwwskazany przy astmie i innych chorobach układu oddechowego, a także w obecności małych dzieci. Nie należy też okurzać roślinami o nieznanym pochodzeniu ani mieszankami kupionymi bez opisu składu, bo część gatunków wydziela przy spalaniu związki drażniące.

Rzecz podstawowa dotyczy ognia. Dawniej używano żaru z pieca na glinianej skorupie, dziś odpowiednikiem jest żaroodporne naczynie na podstawce, nigdy talerz postawiony wprost na blacie. Tlącego się ziela nie zostawia się bez nadzoru.