Matka Boska Bolesna – symbolika siedmiu mieczy i przebitego serca

W Ewangelii pada jeden miecz, a nie siedem. Symeon zapowiada Maryi, że jej duszę przeniknie miecz, i to zdanie jest jedynym biblijnym źródłem całej tej ikonografii. Siedem to konstrukcja późniejsza, zbudowana ze spisu boleści, który sam ustalił się dopiero w średniowieczu.

Jedno zdanie, które wystarczyło

Podstawą jest scena ofiarowania w świątyni, opisana w Ewangelii świętego Łukasza. Starzec Symeon bierze dziecko na ręce, błogosławi je, a następnie zwraca się do matki ze słowami zapowiadającymi cierpienie.

Obraz miecza przenikającego duszę jest w tym zdaniu metaforą i tak był czytany przez pierwsze wieki. Dopiero średniowieczna pobożność przeniosła go na płaszczyznę obrazu i umieściła miecz fizycznie w piersi Maryi, co dało jeden z najbardziej rozpoznawalnych motywów sztuki europejskiej.

Skąd wzięło się siedem

Lista boleści nie pochodzi z Pisma, tylko z późniejszych rozważań pasyjnych, a jej ustalona postać wykrystalizowała się w średniowieczu wraz z rozwojem nabożeństw maryjnych.

Boleść	Scena
Pierwsza	Proroctwo Symeona w świątyni
Druga	Ucieczka do Egiptu
Trzecia	Zgubienie dwunastoletniego Jezusa w Jerozolimie
Czwarta	Spotkanie na drodze krzyżowej
Piąta	Śmierć na krzyżu
Szósta	Zdjęcie ciała z krzyża
Siódma	Złożenie do grobu

Warto zauważyć układ tej listy. Trzy pierwsze pozycje dotyczą dzieciństwa, cztery pozostałe ostatniego dnia życia. Konstrukcja obejmuje więc całe życie i pokazuje cierpienie jako coś, co zaczyna się czterdzieści dni po narodzinach, a nie dopiero pod krzyżem.

Sam wybór liczby ma w tradycji chrześcijańskiej ustalone tło i wraca w wielu zestawieniach, od darów Ducha po grzechy główne. Szersze znaczenia przypisywane tej liczbie zbieram w osobnym haśle, więc tutaj ważne jest tylko to, że siedem oznaczało pełnię, a nie dokładną liczbę zdarzeń.

Rozwój kultu

Za głównych propagatorów tego nabożeństwa uważa się serwitów, czyli Zakon Sług Maryi, założony w XIII wieku we Florencji. To oni rozwinęli rozważanie siedmiu boleści jako osobną formę modlitwy.

Kult umocnił się wraz z rozwojem pobożności pasyjnej późnego średniowiecza, gdy uwaga wiernych przesunęła się z Chrystusa triumfującego na Chrystusa cierpiącego. Matka stojąca pod krzyżem stała się w tej perspektywie postacią kluczową, bo pozwalała wiernemu współodczuwać przez pośrednika.

Wspomnienie liturgiczne wypada 15 września, bezpośrednio po święcie Podwyższenia Krzyża, i to sąsiedztwo jest świadome. Pierwszego dnia liturgia pokazuje narzędzie męki, drugiego osobę, która stała pod nim najbliżej.

Ikonografia i jej odmiany

Przedstawienia Matki Bożej Bolesnej występują w kilku typach, które warto rozróżniać, bo często myli się je ze sobą.

• Mater Dolorosa - popiersie albo postać sama, z jednym mieczem lub siedmioma w piersi,
• Pieta - Maryja trzymająca ciało zdjęte z krzyża, typ najbardziej rozpowszechniony w Polsce,
• Stabat Mater - postać stojąca pod krzyżem, zwykle w parze ze świętym Janem,
• Serce przebite mieczami - samo serce jako znak, bez postaci,
• Matka Boska Siedmiobolesna - wersja z siedmioma mieczami ułożonymi promieniście.

Czwarta pozycja jest najbardziej skrótowa i najciekawsza formalnie. Cała scena zostaje zredukowana do jednego przedmiotu, który sam w sobie niesie już pełną treść, podobnie jak korona cierniowa wokół Serca Jezusowego. Różnice między tymi przedstawieniami omawiam osobno.

Polska tradycja

W Polsce najsilniej przyjęła się forma piety, nazywanej ludowo Matką Boską Bolesną albo Panną Marią Smętną. Rzeźby tego typu stoją w kapliczkach przydrożnych na terenie całego kraju.

Kult ma w Polsce kilkanaście ośrodków z koronowanymi wizerunkami, między innymi w Limanowej i w Skrzatuszu, a wspomnienie 15 września łączy się lokalnie z odpustami.

Warto zauważyć, dlaczego akurat ten wizerunek tak dobrze przyjął się na wsi. Matka trzymająca ciało dziecka była obrazem zrozumiałym dla każdej rodziny w czasach, gdy śmierć dziecka należała do doświadczeń powszechnych, a nie wyjątkowych. Kult cierpiącej matki nie wymagał tłumaczenia.