Paw

Paw od starożytności był jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli piękna, splendoru i odrodzenia. W ikonografii religijnej i świeckiej jego znaczenie nigdy nie było jednolite, bo obok majestatu i nieśmiertelności pojawiały się też skojarzenia z pychą oraz próżnością. O tym, jak odczytywano pawia, decydował kontekst - epoka, religia, region i funkcja samego przedstawienia.

Pochodzenie symboliki pawia

Paw wszedł do świata symboli bardzo wcześnie, głównie dzięki wyglądowi, który łatwo prowokował interpretacje kosmiczne i sakralne. Najważniejsze były jego iryzujące pióra ogona, kojarzone z gwiazdami, słońcem, niebem oraz wszechwidzącym spojrzeniem.

Najczęściej chodziło o pawia indyjskiego, czyli Pavo cristatus, udomowionego na subkontynencie indyjskim i znanego w świecie śródziemnomorskim już w starożytności. W kulturach Azji Południowej i Bliskiego Wschodu zwracano uwagę na niezwykły wachlarz ogona, który u samca może stanowić większość widocznej długości ptaka. To właśnie ta cecha sprawiła, że paw stał się znakiem nieba, światła i wyjątkowej godności.

W wielu tradycjach pojawiały się podobne skojarzenia:

• z nieśmiertelnością i odrodzeniem - przez coroczną wymianę piór,
• z boską wiedzą - przez charakterystyczne oczka na piórach,
• z władzą i splendorem - przez okazały wygląd oraz powolny, dostojny ruch,
• z pychą - przez demonstracyjny sposób prezentowania upierzenia.

Co symbolizował paw w starożytności?

W starożytności paw był przede wszystkim znakiem godności, boskiej opieki i życia po śmierci. Najsilniej utrwalił się w tradycji grecko-rzymskiej, a później także w sztuce wczesnochrześcijańskiej.

W mitologii greckiej ptak był związany z Herą, a w rzymskiej z Junoną. Popularny motyw wywodzono z mitu o Argosie Panoptesie, strażniku o wielu oczach. Po jego śmierci Hera lub Junona miała przenieść oczy Argosa na ogon pawia, dlatego pawie pióra zaczęto odczytywać jako znak czujności, królewskiej godności i boskiej obserwacji. Ten motyw był szczególnie ważny w sztuce rzymskiej, gdzie paw pojawiał się także na monetach związanych z kultem Junony oraz z apoteozą cesarzowych.

W świecie rzymskim paw bywał też elementem uczt i widowisk elitarnych. Mięso pawia uchodziło za luksusowe, a sam ptak stał się emblematem przepychu. Już w antyku widać więc dwoistość znaczeń: z jednej strony sakralność i majestat, z drugiej ostentację.

Tradycja	Powiązanie	Główne znaczenie
Grecja	Hera	małżeństwo, płodność, królewska godność
Rzym	Junona, mit Argosa	czujność, opieka bogini, wyniesienie
Wczesne chrześcijaństwo	dekoracja grobów i mozaik	zmartwychwstanie, życie wieczne
Indie	bóstwa i symbolika kosmiczna	niebo, splendor, ochrona

Jak paw był rozumiany w chrześcijaństwie i średniowieczu?

W chrześcijaństwie paw przez długi czas miał znaczenie pozytywne i wiązano go z nieśmiertelnością duszy. Dopiero średniowieczna moralistyka mocniej rozwinęła jego negatywne odczytanie jako znaku pychy.

We wczesnej sztuce chrześcijańskiej, zwłaszcza od III do VI wieku, paw często pojawiał się na sarkofagach, mozaikach i dekoracjach baptysteriów. Wynikało to z rozpowszechnionego przekonania, obecnego już u niektórych autorów starożytnych, że ciało pawia bardzo wolno się rozkłada. Święty Augustyn pisał o tym w De civitate Dei, traktując zjawisko jako argument w refleksji nad niezwykłością stworzenia. Z czasem paw stał się w sztuce chrześcijańskiej symbolem zmartwychwstania i życia wiecznego, szczególnie gdy był przedstawiany przy źródle, winnej latorośli albo Drzewie Życia.

W średniowieczu znaczenie ptaka zaczęło się rozszczepiać. W bestiariuszach i kaznodziejstwie paw bywał krytykowany jako obraz próżności, bo zachwycał się własnym ogonem, a jednocześnie miał brzydkie nogi - ten kontrast wykorzystywano moralizatorsko. Od około XII wieku częściej niż dawniej łączono go z pychą, zarozumiałością i pustą reprezentacją. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze sensy zniknęły; oba nurty funkcjonowały równolegle.

Paw w tradycjach Azji i Bliskiego Wschodu

W tradycjach azjatyckich paw był zwykle kojarzony z niebem, splendorem, ochroną i współczuciem. Znaczenia te nie są wszędzie identyczne, ale niemal zawsze mają związek z jego niezwykłym upierzeniem.

W hinduizmie paw występuje przy kilku ważnych bóstwach. Najczęściej łączy się go z Karttikeją, znanym też jako Skanda lub Murugan, którego wierzchowcem jest paw. W popularnych przedstawieniach pojawia się też przy Saraswati, choć zależnie od regionu i epoki jej atrybutami bywały również łabędź lub gęś. Dlatego utożsamianie pawia wyłącznie z Saraswati jest uproszczeniem. W Indiach ptak mógł oznaczać deszcz, monsun, zwycięstwo nad wężem i piękno o wymiarze niemal kosmicznym.

W tradycji chińskiej paw oznaczał godność, rangę i urodę. W epoce Qing pawie pióra miały także znaczenie urzędowe, bo przyznawano je jako oznakę zasług i łaski cesarskiej. To konkretny, historyczny wymiar symbolu, często pomijany w ogólnych opisach. Z kolei w sztuce buddyjskiej i w części tradycji wschodnioazjatyckich ptak mógł być łączony ze współczuciem oraz duchową przemianą.

W świecie islamu i perskiej wyobraźni symbolicznej paw bywał odczytywany jako obraz kosmosu albo rajskiego piękna. Nie była to jednak jedna, jednolicie obowiązująca doktryna. W źródłach mistycznych i literackich pojawiają się różne interpretacje, dlatego paw w islamie nie ma jednego, powszechnie obowiązującego znaczenia.

Jakie znaczenie miał paw w kulturze ludowej i europejskiej tradycji świeckiej?

W kulturze świeckiej paw oznaczał głównie ozdobność, prestiż i reprezentacyjny przepych. W Europie Środkowej, także w Polsce, był ceniony jako ptak dworski, ogrodowy i dekoracyjny.

W dawnej Polsce pawie hodowano przy dworach i rezydencjach jako żywą ozdobę. Ich pióra trafiały do stroju i dekoracji, w tym do znanych form ludowego ubioru, jak czapki krakowskie. Paw nie był tu tylko pięknym ptakiem - stawał się znakiem dostatku, odświętności i podkreślonego statusu społecznego. W sztuce dekoracyjnej motyw pawich piór pojawiał się także na tkaninach, ceramice i wyposażeniu wnętrz.

W tradycjach ludowych przypisywano piórom funkcje ochronne. Miały odpędzać zło, pochłaniać nieprzychylne siły albo wspierać rytuały lecznicze. Takie wierzenia są dobrze poświadczone w folklorze wielu regionów, ale ich zakres był lokalny i zmienny. Nie należy traktować ich jako jednej uniwersalnej tradycji.

Dlaczego paw ma także negatywne znaczenie?

Negatywna symbolika pawia wynika przede wszystkim z jego zachowania godowego i widowiskowego wyglądu. Dla moralistów oraz kaznodziejów był naturalnym obrazem pychy, próżności i pustego popisu.

Gdy paw rozkłada ogon, wydaje się skupiony na własnej prezencji. W kulturze symbolicznej szybko przełożono to na cechy ludzkie: zarozumialstwo, samochwalstwo, nadmierne przywiązanie do pozorów. Stąd w wielu językach i tradycjach porównanie człowieka puszącego się jak paw. Ten trop utrwalił się szczególnie mocno od średniowiecza i przetrwał do dziś.

Jednocześnie nie wolno redukować całej symboliki ptaka do jednego sensu. Paw jest symbolem ambiwalentnym: może oznaczać niebo i nieśmiertelność, ale też pychę i przesadną demonstrację własnej wartości.