Dlaczego po świętym Michale nie zbierano jeżyn – legenda i jej warianty

Legenda mówi, że archanioł Michał strącił Szatana z nieba, a ten spadł prosto w krzak jeżyn i z wściekłości je opluje, przeklina albo depcze. Od tej pory owoców zebranych po 29 września nie wolno jeść. Najciekawsze jest jednak to, że przy zmianie kalendarza Brytyjczycy zaktualizowali tę datę urzędowo.

Skąd się wzięła legenda

Opowieść łączy dwa elementy: biblijny motyw strącenia zbuntowanego anioła oraz konkretną datę w kalendarzu. Michał pokonuje Szatana i zrzuca go z nieba, a upadek kończy się w krzaku o wyjątkowo nieprzyjemnych kolcach.

Dalszy ciąg różni się między wersjami i to różnicowanie jest częścią uroku tej opowieści.

• w najpopularniejszej wersji Szatan pluje na jeżyny,
• w innej sika na nie albo je opluwa w sposób bardziej dosadny,
• w części przekazów depcze je i przeklina,
• w wariancie szkockim macha na nie ogonem,
• w jeszcze innej wersji po prostu na nich siada.

Wspólny jest tylko skutek: od tego momentu owoce są zepsute i nie nadają się do jedzenia. Wersje różnią się wyłącznie tym, jak dosadnie opowiadający chciał to ująć, co sugeruje, że sam mechanizm był ważniejszy od szczegółu.

Data, która się przesunęła

Tutaj leży najciekawsza część tej historii i rzadko trafia do popularnych opisów.

Pierwotnie zakaz wiązano z 29 września, czyli z dniem świętego Michała. W 1752 roku Wielka Brytania przeszła jednak z kalendarza juliańskiego na gregoriański i musiała wykreślić jedenaście dni, żeby nadgonić różnicę.

Część lokalnych tradycji nie przyjęła tej zmiany i przesunęła zakaz na 11 października, czyli na datę odpowiadającą dawnemu świętemu Michałowi w starym stylu. Do dziś w Anglii funkcjonują więc obie wersje, a bardziej rygorystyczni zbieracze podają tę późniejszą. Jest to rzadki przypadek przesądu, który zaktualizowano wraz z reformą administracyjną.

Racjonalne wyjaśnienie

Legenda opisuje przy tym zjawisko zupełnie realne, tylko przypisuje mu złego sprawcę. Jeżyny naprawdę psują się na przełomie września i października, i to z kilku powodów naraz.

Czynnik	Co robi z owocami
Wzrost wilgotności i mgły	Sprzyja rozwojowi szarej pleśni na owocach
Spadek temperatury	Owoce przestają dojrzewać, robią się wodniste i kwaśne
Pierwsze przymrozki	Rozbijają strukturę owocu, który zaczyna gnić
Muszki i inne owady	Składają jaja w przejrzałych owocach
Krótszy dzień	Mniej światła, więc słabsze dosładzanie

Zestawienie to tłumaczy legendę lepiej niż jakakolwiek teologia. Kto zbierał jeżyny w połowie października, faktycznie natrafiał na owoce pleśniejące, robaczywe i bez smaku, więc zakaz chronił przed realnym rozczarowaniem, a bywało że i przed dolegliwościami żołądkowymi.

Jak to wygląda w Polsce

Tu trzeba postawić sprawę uczciwie, bo popularne teksty przypisują tę legendę tradycji polskiej bez wyraźnej podstawy.

Motyw Szatana w krzaku jeżyn jest przede wszystkim brytyjski i najlepiej udokumentowany w Anglii, Szkocji oraz Irlandii. W polskich zapisach etnograficznych funkcjonuje natomiast szersza zasada, która prowadzi do tego samego wniosku innym torem.

Polska wersja mówi ogólnie o owocach leśnych, na które po określonej dacie „napluwał diabeł” albo które traciły moc, a granicę wyznaczały różne święta zależnie od regionu. Sam zakaz zbierania po sezonie jest więc u nas obecny, ale bez przypisania do konkretnej rośliny i bez sceny strącenia anioła.

Podobne zakazy

Warto zauważyć, że ta legenda należy do większej rodziny przekonań, które wyznaczają koniec sezonu zbiorów.

W polskiej tradycji podobnie traktowano grzyby po pierwszych przymrozkach, orzechy laskowe po świętym Michałku oraz owoce dzikiej róży i głogu zbierane zbyt późno. Sam mechanizm ochronny opisuję szerzej przy czerwonych owocach w magii ochronnej.

Wszystkie te zakazy działają według jednego schematu. Obserwacja przyrodnicza jest trafna, uzasadnienie fantastyczne, a skutek praktyczny dobry, bo ludzie przestawali zbierać dokładnie wtedy, gdy przestawało to mieć sens.

Czy warto stosować się dzisiaj

Sama data nie ma żadnego znaczenia, bo przebieg sezonu zależy od pogody w danym roku, a nie od kalendarza. Zasada, która za nią stoi, jest jednak sensowna.

Jeżyny warto oceniać wzrokiem i dotykiem, a nie datą. Owoce miękkie, oblepione białym albo szarym nalotem, wodniste w środku i pozbawione zapachu lepiej zostawić ptakom. Po przymrozkach pogarsza się to bardzo szybko.

Obowiązują przy tym zwykłe zasady bezpieczeństwa przy zbieraniu dziko rosnących owoców: mycie przed zjedzeniem oraz unikanie zbiorów przy ruchliwych drogach i na terenach opryskiwanych. Sama legenda pozostaje natomiast jedną z zabawniejszych w całym kalendarzu, a jej bohatera opisuję osobno przy archaniele Michale.