Michałki – 29 września jako koniec gospodarczego roku na wsi

W polskiej wsi rok liczyło się od Michała do Michała. Nie od stycznia, nie od wiosny, tylko od 29 września, bo to wówczas zamykano rachunki, wypłacano służbę i kończono umowy. Była to jednostka czasu tak samo konkretna jak dzisiejszy rok podatkowy.

Dzień rozliczeń

Michaelówka, zwana też michalskim albo po prostu Michałem, wypadała w momencie, w którym znany był już pełny bilans roku. Żniwa, młócka i siew ozimin miały się za sobą, więc gospodarz wiedział, z czym wchodzi w zimę.

Tego dnia wykonywano cały zestaw czynności porządkujących, które razem tworzyły zamknięcie roku.

• wypłacano służbę folwarczną i parobków, często w naturze,
• kończyły się roczne umowy o służbę, więc można było zmienić gospodarza,
• rozliczano dzierżawy i opłaty za użytkowanie ziemi,
• regulowano długi zaciągnięte w ciągu roku,
• zawierano nowe umowy, obowiązujące do następnego Michała.

Druga pozycja miała największe znaczenie społeczne. Był to jedyny moment w roku, w którym służba mogła legalnie zmienić miejsce pracy, więc wokół tej daty koncentrowały się negocjacje, obietnice i przeprowadzki.

Skąd wzięły się michałki

Sama nazwa michałki oznaczała zabawy i odpusty urządzane w okolicach tej daty, a jej pochodzenie jest wprost od imienia patrona.

Powodem tych zabaw była arytmetyka kalendarza, a nie sam patron. Po Michale zostawało do adwentu około ośmiu tygodni, a adwent zamykał wszelkie hucznie świętowanie na cztery tygodnie, po których przychodziły święta, karnawał i dopiero potem Wielki Post.

Jesień była więc ostatnim wygodnym oknem na wesela i na zabawy, i to tłumaczy nagromadzenie ich w tym okresie. Szerzej piszę o tym przy kalendarzu ślubnym dawnej wsi, bo mechanizm jest dokładnie ten sam.

Gęś i inne zwyczaje stołowe

Z tą datą wiąże się kilka zwyczajów kulinarnych, przy czym najbardziej znany pochodzi z Wysp Brytyjskich.

Tam podawano na Michaelmas pieczą gęś, a zwyczaj ten miał uzasadnienie zupełnie praktyczne: ptaki dochodziły właśnie do najlepszej kondycji po sezonie na ścierniskach, a dzierżawcy często składali gęś właścicielowi ziemi razem z czynszem.

W Polsce mocniejszy okazał się związek gęsi ze świętym Marcinem 11 listopada, a Michał został przede wszystkim datą rozliczeniową. Ta sama logika działała jednak w obu miejscach: gęś pojawia się tam, gdzie w kalendarzu wypada termin płatności, bo była wygodnym środkiem rozliczenia.

Przysłowia z tą datą

Michał należy do dat najlepiej obrosłych w formuły pogodowe i gospodarskie, a wszystkie krążą wokół końca sezonu.

Przysłowie	O czym mówi
Na świętego Michała, wróć się lato do siebie	Ostateczny koniec ciepłej pory
Święty Michał lato zapłatał	Zamknięcie sezonu i rozliczenie
Gdy święty Michał po polu chodzi, ostatni snóg z pola schodzi	Graniczny termin zwiezienia plonu
Po Michale nie siej wcale	Koniec okresu siewu ozimin

Ostatnia pozycja ma potwierdzenie w dzisiejszej agrotechnice, co warto zauważyć. Optymalne terminy siewu zbóż ozimych w Polsce kończą się mniej więcej w tym czasie, a spóźniony siew połączony z chłodną jesienią realnie obniża plon.

Dlaczego akurat ta data

Wybór 29 września na koniec roku gospodarczego nie był polskim wynalazkiem i funkcjonował w całej Europie Środkowej oraz Zachodniej.

Powodem jest położenie w cyklu prac. Data wypada po zamknięciu wszystkich zajęć polowych, a przed nadejściem chłodów, więc jest jedynym momentem, w którym da się policzyć miniony rok i zaplanować następny.

Do tego dochodzi warstwa symboliczna, która przy dacie rozliczeń wygląda wręcz żartobliwie. Patronem tego dnia został archanioł przedstawiany z wagą, na której waży dusze, czyli figura rozliczająca, a przypisanie to jest niezależne od kalendarza rolniczego. Zbieg jest przypadkowy, ale trudno o lepszy.

Co z tego zostało

Data straciła znaczenie gospodarcze wraz z zanikiem służby folwarcznej i przejściem na rok kalendarzowy w umowach.

Przetrwały natomiast dwie rzeczy. Pierwsza to same przysłowia, powtarzane nadal jako komentarz do pogody. Druga to świadomość, że koniec września jest w Polsce przełomem, choć dziś uzasadnia się to początkiem roku szkolnego i akademickiego zamiast rozliczeniem służby.

Warto zauważyć, że mechanizm jest ten sam, tylko zmieniła się instytucja, która go obsługuje. Kalendarz nadal potrzebuje daty, po której zaczyna się coś nowego, i nadal umieszcza ją pod koniec września.