Co zapowiada październik – przegląd nadchodzących dat obrzędowych

Październik jest w Polsce jedynym miesiącem, w którym nakładają się na siebie cztery różne kalendarze naraz i wszystkie mówią o tym samym: o zmarłych. Kościelny, ludowy, celtycki i amerykański zbiegają się na przełomie miesięcy, choć każdy przyszedł z innej strony.

Daty kościelne i gospodarskie

Zacznijmy od tego, co w polskim kalendarzu wypada najwcześniej i porządkuje pierwszą połowę miesiąca.

Data	Wydarzenie	Znaczenie
Cały październik	Nabożeństwa różańcowe	Miesiąc poświęcony modlitwie różańcowej
4 października	Święty Franciszek	Patron zwierząt, data związana z końcem wykopków
15 października	Święta Jadwiga	Ostateczny termin zbiorów okopowych
18 października	Święty Łukasz	W kalendarzu ludowym początek chłodów
28 października	Święci Szymon i Juda	Data wiązana z pierwszymi wichurami

Warto zauważyć układ tej listy. Trzy z pięciu dat funkcjonowały na wsi jako terminy prac, a nie jako święta w ścisłym sensie, co jest regułą dla całego kalendarza rolniczego: patron dostawał przypisane zadanie, bo trzeba je było jakoś nazwać.

Niebo w październiku

Druga warstwa dotyczy dat wyznaczanych przez Słońce i Księżyc, które nakładają się na kalendarz świąt niezależnie od niego.

• 3 października, 15:26 - ostatnia kwadra,
• 10 października, 17:50 - nów,
• 18 października, 18:14 - pierwsza kwadra,
• 23 października, 11:38 - Słońce wchodzi w znak Skorpiona,
• noc z 24 na 25 października - koniec czasu letniego,
• 26 października, 5:13 - pełnia, czyli Księżyc Myśliwych.

Zmiana czasu jest tu pułapką wartą zapamiętania, bo trzy pierwsze fazy podane są w czasie letnim, a pełnia już w zimowym. Pełny rozkład faz wraz z praktykami przypisanymi każdemu odcinkowi zebrałam osobno.

Przełom miesięcy i cztery kalendarze

Ostatnie dni października są miejscem, w którym schodzą się tradycje o zupełnie różnym rodowodzie, i warto je rozdzielić, bo w potocznym użyciu bywają mieszane.

Samhain to święto celtyckie, wypadające w połowie między równonocą a przesileniem zimowym, obchodzone dziś 31 października. Należy do ośmioelementowego koła roku i jest w nim ostatnim ze świąt plonów.

Halloween to współczesne święto o rodowodzie irlandzkim i szkockim, przeniesione do Ameryki przez emigrantów i stamtąd wróciło do Europy w obecnej formie. Sama nazwa oznacza wigilię Wszystkich Świętych.

Wszystkich Świętych i Zaduszki to daty kościelne, odpowiednio 1 i 2 listopada, a Dziady to praktyka ludowa, notowana w kilku terminach w ciągu roku, z których jesienny wypadał właśnie na tym przełomie.

Dlaczego akurat tutaj

Zbieg czterech kalendarzy w jednym miejscu roku wygląda na przypadek, a nie jest nim.

Koniec października to moment, w którym w klimacie umiarkowanym kończą się wszystkie prace polowe, przyroda widocznie zamiera, a dzień skraca się gwałtownie. Do tego dochodzi rzecz najbardziej praktyczna: dopiero po zbiorach jest czym dzielić się ze zmarłymi i jest na to czas, bo obrzęd zaduszkowy wymaga uczty.

Szersze tło tego mechanizmu opisałam w tekście o tym, dlaczego pamięć o zmarłych zaczyna się już we wrześniu. Listopad jest kulminacją tego cyklu, a nie jego początkiem.

Co warto przygotować wcześniej

Dawny kalendarz przewidywał na październik konkretne przygotowania i część z nich ma sens do dziś.

Groby porządkowano na długo przed 1 listopada, bo pogoda jeszcze pozwalała pracować, a przed samym świętem na cmentarzach panował tłok. Przygotowywano świece i knoty, przetwory oraz produkty na potrawy zaduszkowe. Kończono też prace, których nie wypadało wykonywać w okresie żałobnym.

Osobną kategorią były rozliczenia. Rok gospodarczy zamykał się na świętego Michała 29 września, więc październik zaczynał się już w nowym roku umownym, z nową służbą i świeżo zawartymi zobowiązaniami.

Gdzie szukać dalej

Wszystkie teksty dotyczące kolejnych dat obrzędowych zbieram w jednym miejscu, więc najwygodniej śledzić je przez dział poświęcony kalendarzowi obrzędowemu.

W październiku pojawią się tam kolejno teksty o świętych z pierwszej połowy miesiąca, o Księżycu Myśliwych, o Samhain i o różnicy między nim a Halloween, a następnie cały blok zaduszkowy prowadzący do 1 listopada.

Warto zauważyć, że październik jest pod tym względem miesiącem nietypowym. Większość miesięcy ma jedną albo dwie daty organizujące, a ten prowadzi przez cały czas do jednego punktu na samym końcu, i wszystko, co się w nim dzieje, jest przygotowaniem.