Pentagram

Pentagram to pięcioramienna gwiazda rysowana jedną linią, znana w historii Europy i Bliskiego Wschodu od starożytności. Nie jest z definicji ani znakiem zła, ani znakiem jednej religii - jego znaczenie zmieniało się zależnie od epoki, miejsca i sposobu użycia. W ikonografii, magii ceremonialnej, religii, heraldyce i popkulturze ten sam kształt bywał ochronnym amuletem, figurą matematyczną, symbolem pięciu żywiołów albo znakiem skojarzonym z okultyzmem.

Co oznacza pentagram?

Pentagram oznacza różne rzeczy, bo nie ma jednego uniwersalnego znaczenia obowiązującego we wszystkich kulturach. Najczęściej łączy się go z liczbą pięć, harmonią proporcji, ochroną oraz relacją między światem materialnym i duchowym.

Nazwa wywodzi się z greckiego pentagrammon, czyli pięć linii. W geometrii jest to foremna figura gwiaździsta, a jej konstrukcja odsłania słynny złoty podział, dlatego pentagram interesował matematyków już w starożytności. Z tego powodu bywa nazywany gwiazdą pitagorejską, choć nie dlatego, że Pitagoras ją wynalazł, lecz dlatego, że środowisko pitagorejczyków używało tego znaku jako rozpoznawalnego symbolu.

W tradycjach ezoterycznych pięć ramion interpretowano na wiele sposobów. Jedna z najbardziej znanych wykładni odnosi je do żywiołów: ziemi, wody, powietrza, ognia i ducha. W innych ujęciach pentagram odnosi się do pięciu zmysłów, pięciu ran Chrystusa, pięciu cnót rycerskich albo do ludzkiej sylwetki z rozłożonymi rękami i nogami.

Skąd pochodzi symbol pentagramu?

Pentagram ma bardzo stare pochodzenie i pojawia się już w źródłach mezopotamskich z III tysiąclecia p.n.e. Nie da się jednak wskazać jednego twórcy ani jednego momentu, od którego zaczął znaczyć to samo dla wszystkich.

Najstarsze znane przykłady pochodzą z obszaru Sumeru i późniejszej Mezopotamii, gdzie znak występował w piśmie klinowym i w kontekstach administracyjnych. W badaniach nad starożytnością często podkreśla się, że jego wczesne użycie nie było tożsame z późniejszymi znaczeniami magicznymi. To ważne, bo współczesny odbiorca łatwo projektuje na starożytne znaki późniejsze wyobrażenia o okultyzmie.

W świecie greckim pentagram wiązano z pitagorejczykami, działającymi od około VI wieku p.n.e. Czasem wskazuje się, że znak służył im jako symbol zdrowia lub rozpoznawczy emblemat wspólnoty, ale zakres tego użycia nie jest w pełni jasny. W średniowiecznej Europie figura zyskała nowe znaczenia chrześcijańskie i rycerskie. Dobrym przykładem jest XIV-wieczny poemat Sir Gawain and the Green Knight, gdzie pentangle symbolizuje cnoty rycerza.

Okres / kultura	Jak używano pentagramu	Uwagi
III tysiąclecie p.n.e., Mezopotamia	znak pisma i symbol w praktyce administracyjnej	bez pewnego związku z późniejszą magią ceremonialną
od VI wieku p.n.e., świat grecki	symbol kojarzony z pitagorejczykami	wiąże się z matematyką i ideą harmonii
średniowieczna Europa	znaczenia chrześcijańskie i ochronne	łączony m.in. z pięcioma ranami Chrystusa
XIX wiek i później	okultyzm, magia ceremonialna, ezoteryka	duży wpływ autorów francuskich i anglosaskich

Czy pentagram jest symbolem zła?

Pentagram sam w sobie nie jest symbolem zła. Skojarzenie pentagramu z satanizmem jest stosunkowo późne i dotyczy tylko części nowoczesnych interpretacji.

To jedno z najczęstszych nieporozumień. W Biblii pentagram nie pełni roli podstawowego znaku diabła czy szatana. Przez stulecia w Europie używano go także jako znaku ochronnego, a nie wrogiego religii. W średniowieczu i wczesnej nowożytności można go znaleźć w amuletach, rękopisach i tradycjach ludowych jako figurę apotropaiczną, czyli odpędzającą zło.

Silne skojarzenie z ciemną stroną upowszechniło się dopiero w XIX i XX wieku. Dużą rolę odegrał francuski okultysta Eliphas Levi, który w połowie XIX wieku pisał o różnicy między pentagramem skierowanym jednym wierzchołkiem w górę a odwróconym. Jeszcze później znak odwrócony, zwłaszcza wpisany w okrąg i zestawiony z głową kozła, stał się czytelny w kulturze masowej jako emblemat satanistyczny. Ten konkretny wariant rozpowszechnił się szczególnie w XX wieku, między innymi dzięki organizacjom takim jak Church of Satan.

W praktyce znaczenie zależy od kontekstu:

• pentagram prosty - często symbol ochrony, równowagi lub pięciu żywiołów,
• pentagram odwrócony - w części tradycji okultystycznych znak materii dominującej nad duchem,
• pentagram w chrześcijaństwie średniowiecznym - znak ran Chrystusa lub duchowej pełni,
• pentagram w popkulturze - skrótowy znak mroczności, często oderwany od historii.

Co oznacza pentagram w kole i odwrócony pentagram?

Pentagram w kole zwykle oznacza zamknięcie, ochronę albo jedność elementów w uporządkowanej całości. Odwrócony pentagram nie zawsze oznacza zło, ale w kulturze zachodniej częściej bywa odczytywany jako znak transgresji, magii odwróconej lub satanizmu.

Krąg otaczający gwiazdę jest ważny, bo w wielu tradycjach magicznych wyznacza granicę, porządek i zabezpieczenie. Taki znak pojawia się często we współczesnej wicca i neopogaństwie, gdzie nazywa się go pentaklem. W tym środowisku pentakl jest przede wszystkim narzędziem rytualnym i symbolem ochrony, a nie agresji.

Odwrócony układ ramion stał się głośny głównie przez nowoczesny okultyzm. Niektóre szkoły interpretowały go jako triumf materii nad duchem, ale nie jest to zasada starożytna ani powszechna. W chińskiej filozofii pięciu elementów, z którą czasem błędnie łączy się pentagram, chodzi o układ relacji między żywiołami, a nie o moralny podział na dobro i zło.

Gdzie pentagram funkcjonuje dziś?

Pentagram jest dziś obecny równocześnie w religii neopogańskiej, jubilerstwie, tatuażu, muzyce i kulturze popularnej. Współczesne użycie pentagramu jest bardziej zróżnicowane niż jego stereotypowy wizerunek z horrorów i okładek płyt.

W środowiskach wicca i neopogańskich prosty pentagram lub pentakl jest powszechnym symbolem religijnym. W Stanach Zjednoczonych znak ten został oficjalnie uznany jako emblemat wiary umieszczany na nagrobkach wojskowych, co dobrze pokazuje jego realne funkcjonowanie poza popkulturą. Z kolei w modzie alternatywnej i muzyce metalowej bywa używany prowokacyjnie, czasem świadomie historycznie, a czasem wyłącznie dekoracyjnie.

Warto też pamiętać, że dla wielu osób to po prostu atrakcyjna figura geometryczna. Pentagram należy do tych symboli, których sens zależy bardziej od kontekstu użycia niż od samego kształtu. Ten sam znak na medalionie wicca, w średniowiecznym rękopisie i na plakacie koncertowym mówi o trzech różnych światach znaczeń.