Czerwona Gwiazda

Czerwona gwiazda należy do najbardziej rozpoznawalnych emblematów ruchu komunistycznego i państw socjalistycznych XX wieku. Jej współczesne znaczenie ukształtowało się przede wszystkim w Rosji po rewolucji 1917 roku, choć sama forma pięcioramiennej gwiazdy była znana dużo wcześniej w wojsku, heraldyce i ikonografii politycznej. Dziś jest zarazem znakiem historycznym, symbolem ideologicznym i przedmiotem sporów prawnych oraz pamięciowych.

Skąd wzięła się czerwona gwiazda?

Czerwona gwiazda weszła do obiegu politycznego w czasie rosyjskiej wojny domowej, mniej więcej między 1917 a 1920 rokiem. Dokładnego momentu pierwszego użycia nie da się wskazać z pełną pewnością, ponieważ wokół genezy znaku narosło kilka konkurencyjnych opowieści.

Najlepiej udokumentowane jest jej wczesne użycie jako oznaki wojskowej bolszewickiej Rosji. W 1918 roku pięcioramienna czerwona gwiazda została przyjęta jako znak Armii Czerwonej; często umieszczano w jej wnętrzu sierp i młot albo wcześniejsze godło z pługiem i młotem. Symbol pojawiał się na czapkach, odznakach i materiałach propagandowych, a z czasem stał się jednym z najważniejszych emblematów państwa radzieckiego.

Popularna opowieść o cynowych gwiazdach rozdawanych żołnierzom w Moskwie funkcjonuje w obiegu publicznym, ale trudno ją dziś potwierdzić źródłowo. Podobnie historia o rozmowie Lwa Trockiego z Nikołajem Krylenką jest często powtarzana, jednak należy ją traktować raczej jako tradycję wyjaśniającą niż pewny fakt historyczny.

Co oznacza czerwona gwiazda?

Czerwona gwiazda była przede wszystkim znakiem rewolucji, władzy radzieckiej i siły zbrojnej nowego ustroju. Kolor czerwony wiązano z ruchem robotniczym, walką rewolucyjną i ofiarą poniesioną w imię sprawy.

Znaczenie pięciu ramion tłumaczono na różne sposoby. Najczęściej powtarzana interpretacja mówi o pięciu kontynentach, na które miała rozszerzyć się rewolucja proletariacka. Spotyka się też odczytanie społeczne, według którego ramiona symbolizują grupy uczestniczące w budowie komunizmu, choć ten wariant nie ma tak silnej pozycji w oficjalnej symbolice jak interpretacja internacjonalistyczna.

• czerwony kolor - rewolucja, ruch robotniczy, walka polityczna,
• pięć ramion - najczęściej internacjonalizm i uniwersalny zasięg idei,
• zastosowanie wojskowe - znak Armii Czerwonej i później sił zbrojnych ZSRR,
• funkcja państwowa - element heraldyki i propagandy radzieckiej.

Jak rozwijało się użycie tego symbolu w XX wieku?

Od znaku wojskowego czerwona gwiazda szybko przeszła do rangi symbolu państwowego i międzynarodowego emblematu komunizmu. Już w latach 20. i 30. XX wieku była obecna na sztandarach, odznaczeniach, plakatach i architekturze Związku Radzieckiego.

Po II wojnie światowej znak rozpowszechnił się szeroko w państwach bloku wschodniego, a także w ruchach komunistycznych w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej. W różnych krajach przyjmował nieco inne formy: samodzielną gwiazdę, gwiazdę z obwódką, gwiazdę z dodatkowymi emblematami albo element flagi państwowej czy partyjnej.

Obszar użycia	Forma symbolu	Typowe znaczenie
Związek Radziecki	czerwona gwiazda, często z sierpem i młotem	państwo radzieckie, Armia Czerwona, komunizm
Armie państw socjalistycznych	gwiazda na czapkach, odznakach i pojazdach	wojsko, ciągłość tradycji radzieckiej
Partie komunistyczne	samodzielna gwiazda lub gwiazda z nazwą partii	tożsamość ideologiczna, internacjonalizm
Symbole państwowe wybranych krajów	element flagi lub godła	odwołanie do socjalizmu albo walki wyzwoleńczej

Z czym najczęściej myli się czerwoną gwiazdę?

Czerwona gwiazda bywa mylona z każdą pięcioramienną gwiazdą w kolorze czerwonym, ale kontekst ma tu decydujące znaczenie. Sama forma gwiazdy jest starsza od komunizmu i występuje w heraldyce, wojskowości, znakach handlowych oraz symbolice religijnej i narodowej.

Dobrym przykładem jest czerwony znak używany przez markę Heineken. Ma on pochodzenie browarnicze i tradycyjnie wiąże się z dawną symboliką rzemieślniczą, a nie z ruchem komunistycznym. O znaczeniu nie rozstrzyga wyłącznie kształt, ale także miejsce użycia, epoka i funkcja znaku.

Czy czerwona gwiazda jest dziś zakazana?

Status prawny czerwonej gwiazdy zależy od państwa. W części krajów Europy Środkowo-Wschodniej publiczne eksponowanie symboli komunistycznych było lub jest ograniczane, zwykle w zestawie z innymi emblematami totalitarnymi.

Praktyka nie jest jednak jednolita. W niektórych państwach zakaz dotyczy przede wszystkim propagowania ustrojów totalitarnych, a nie każdego historycznego lub muzealnego przedstawienia znaku. Znaczenie ma więc cel użycia - inaczej traktuje się ekspozycję edukacyjną, inaczej manifestację polityczną.

Współcześnie czerwona gwiazda pozostaje symbolem silnie obciążonym pamięcią o ZSRR, komunizmie i przemocy państwowej, dlatego jej odbiór jest znacznie bardziej konfliktowy niż odbiór zwykłej gwiazdy jako motywu graficznego.