Symbol Mokosz

Mokosz jest jedyną boginią wymienioną w najstarszym spisie bóstw Rusi i jedną z nielicznych postaci słowiańskiego panteonu, której istnienie potwierdza źródło pisane. Znak graficzny przypisywany jej dzisiaj jest natomiast rekonstrukcją współczesną i te dwie rzeczy warto od siebie oddzielić.

Kim jest Mokosz?

Mokosz to słowiańska bogini wiązana z płodnością, wilgocią, przędzeniem i losem kobiet. Jej imię pojawia się w „Powieści minionych lat”, gdzie opisano panteon ustanowiony przez księcia Włodzimierza w Kijowie w 980 roku.

W spisie tym wymieniono sześć bóstw i Mokosz jest wśród nich jedyną kobietą. Już samo to świadczy o jej randze, bo lista obejmowała bóstwa uznane za najważniejsze dla państwa.

Co oznacza jej imię

Etymologia nie jest rozstrzygnięta, ale większość badaczy wskazuje na rdzeń związany z wilgocią, obecny w polskich słowach mokry, moczyć i mokradło.

Druga hipoteza łączy imię z przędzeniem i z rdzeniem obecnym w słowie kudziel albo w określeniach dotyczących nici. Obie interpretacje prowadzą do tego samego obrazu bogini związanej jednocześnie z wodą, płodnością ziemi i kobiecą pracą.

Co o niej wiadomo na pewno

Warto rozdzielić warstwy, bo popularne opisy podają je razem, jakby miały ten sam status.

Twierdzenie	Podstawa	Ocena
Imię Mokosz występuje w źródłach	„Powieść minionych lat”, rok 980	Pewne
Była jedynym bóstwem żeńskim w panteonie Włodzimierza	Ten sam spis	Pewne
Kult przetrwał długo po chrzcie	Kościelne pouczenia i spowiedniki	Dobrze udokumentowane
Związek z przędzeniem i wilgocią	Etymologia i późniejszy folklor	Prawdopodobne
Konkretny znak graficzny bogini	Współczesne rekonstrukcje	Brak podstaw źródłowych
Postać na pomniku ze Zbrucza to Mokosz	Interpretacja badaczy	Hipoteza, nie ustalenie

Trzeci wiersz zasługuje na uwagę. Nazwisko Mokoszy pojawia się w ruskich spowiednikach jeszcze kilkaset lat po chrzcie, gdzie kapłani mieli pytać kobiety, czy chodziły do Mokoszy, co dowodzi trwałości kultu znacznie lepiej niż jakikolwiek opis mitologiczny.

Skąd wziął się współczesny znak

Symbol przypisywany dziś Mokoszy opiera się najczęściej na motywie rombu z punktem w środku albo na układzie rombów z odchodzącymi liniami.

Podstawą tej rekonstrukcji jest materiał hafciarski. Romb z zaznaczonym środkiem jest w słowiańskiej ornamentyce ludowej motywem powszechnym i bywa interpretowany jako obraz zasianego pola, czyli ziemi gotowej do wydania plonu.

Związek tego wzoru z konkretną boginią jest jednak przypisaniem współczesnym, dokonanym przez badaczy i środowiska rodzimowiercze w XX i XXI wieku, a nie przekazem odziedziczonym. Dawne hafciarki wyszywały ten wzór, nie nazywając go imieniem żadnego bóstwa.

Mokosz a późniejszy folklor

Po chrystianizacji część funkcji przypisywanych Mokoszy przejęła święta Paraskiewa, zwana Piatnicą, patronka piątków i przędzenia.

Zbieżność jest tu wyraźna i uznawana przez badaczy: obie postacie wiążą się z piątkiem jako dniem szczególnym, z zakazem przędzenia w tym dniu oraz z opieką nad kobietami i porodem. Jest to jeden z lepiej udokumentowanych przypadków przejęcia funkcji dawnego bóstwa przez świętą chrześcijańską w świecie słowiańskim.

Do tego dochodzą ludowe zakazy przędzenia i tkania w określone dni, notowane w polskiej wsi jeszcze w XIX wieku, choć uzasadniane już wyłącznie chrześcijańsko.

Mokosz w słowiańskim panteonie

Warto umieścić ją na tle innych postaci, o których mamy świadectwa, bo pozycja Mokoszy jest tam nietypowa.

Bóstwa męskie, takie jak Perun, wiążą się z burzą, wojną i władzą, czyli z porządkiem publicznym. Mokosz odpowiada natomiast za sferę domową, gospodarską i cielesną, czyli za to, co działo się codziennie i bez świadków.

Prawdopodobnie właśnie dlatego jej kult okazał się najtrwalszy. Wielkie bóstwa państwowe zniknęły razem z państwem, które je ustanowiło, a bogini przędzenia i porodu przetrwała w praktykach kobiet, do których trudniej było dotrzeć z zakazem. Zestaw znaków tej tradycji zbieram w haśle o swarzycy oraz w pokrewnych opracowaniach.