Symbole w „Małym Księciu” Antoine’a Saint-Exupery’ego

Mały Książę Antoine’a Saint-Exupery’ego to jedna z najsłynniejszych powieści, a właściwie powiastka filozoficzna, o której większość czytelników wyobraża sobie, że adresowana jest do dzieci, tymczasem zdecydowanie jest to utwór dla osób dorosłych. Książka została wydana w 1943r. w Nowym Jorku, przez wydawnictwo Reynal and Hitchcock, a przetłumaczono ją na ponad 300 języków. Ilość sprzedanych egzemplarzy, którą szacuje się na 140 mln egzemplarzy, lokuje tytuł w górnych partiach klasyki literatury światowej.

Najprawdopodobniej koncepcja utworu powstała w czasie, gdy autor przebywał w szpitalu w Los Angeles. Zdecydowanie był wówczas w kiepskiej kondycji fizycznej i mentalnej. Inwazja niemiecka na Francję pozbawiła go ojczyzny, przeżywał rozłąkę z matką, a jego relacje z żoną charakteryzowały się chwiejnością emocjonalną, zdefiniowaną współcześnie jako labilność emocjonalna. W trakcie pobytu w szpitalu czytał baśnie Andersena, które najprawdopodobniej wpłynęły na kształt książki.

Mały książę to utwór opowiadający o dorastaniu, najpierw do prawdziwej przyjaźni, potem do wiernej miłości i w końcu odpowiedzialności za drugiego człowieka. Książka stawia wiele ważnych pytań, rozważa sens więzi międzyludzkiej, próbuje systematyzować hierarchię wartości. W centrum utworu, pod postacią bohatera, ukrył się sam Exupery, a spotkanie Małego Księcia z pilotem to dialog z samym sobą, werbalizacją pytań i próbą odpowiedzi na nie.

Symbole występujące w książce

Choć utwór bywa czytany przez dzieci, większość symboli ma podwójne dno i pełnię znaczenia odkrywa dopiero przed dorosłym czytelnikiem. Wiele z nich odczytuje się na kilka sposobów, a mimo to pozostają czytelne dla każdego miłośnika tej książki.

Latarnik

Latarnik to symbol pracy bezmyślnej i mechanicznej, wykonywanej wyłącznie dlatego, że taki jest rozkaz. Zapala i gasi latarnię co minutę, choć dawno straciło to sens, ponieważ jego planeta obraca się coraz szybciej. Sam dostrzega absurd sytuacji, ale nie próbuje jej zmienić, zasłaniając się posłuszeństwem. Co ciekawe, to jedyna z dorosłych postaci, którą Mały Książę mógłby uznać za przyjaciela - jako jedyny zajmuje się czymś innym niż sobą samym.

Bankier

Bankier traktowany jest dziś jako uosobienie współczesnego człowieka, który nie ma czasu, by zatrzymać się i pomyśleć, w pogoni za pieniędzmi. To osoba licząca gwiazdy, które nawet do niego nie należą. Bankier liczy, sumuje, kalkuluje straty i korzyści.

Król

Król, podobnie jak Bankier, uosabia współczesność. Wciąż pragnie rządzić, ale nie posiada poddanych. Jednocześnie to optymalny charakter, który według autora idealnie nadaje się na króla, ponieważ posiadł jedną ważną umiejętność: sztukę kompromisu. Próbuje zarządzać Małym Księciem, nawet wtedy, gdy nie wymaga tego sytuacja. Król to symbol ślepego dążenia do władzy.

Pijak

Pijak to jedna z najciekawszych postaci książki. Wciąż pije, wstydzi się, że pije, a ponieważ się wstydzi musi pić. To przykład błędnego koła, wiru, który zasysa każdą decyzję. Pijak jest słaby i nie potrafi przestać pić, nałóg wypełnia całe jego życie, nie pozostawiając woli do zmian. Mały Książę nie potrafi zrozumieć takiej postawy, nie rozumie, dlaczego Pijak nie chce nawet podjąć próby zmiany swojego życia.

Próżny

Próżny, nazywany też Pyszałkiem, mieszka na planecie, na której nie ma nikogo poza nim, a mimo to nieustannie oczekuje podziwu. Słyszy wyłącznie pochwały i nie przyjmuje do wiadomości żadnych innych słów. To symbol próżności i narcyzmu - postawy, w której drugi człowiek jest potrzebny wyłącznie jako publiczność.

Żmija

Żmija to niezwykle tajemnicze, magiczne i wieloznaczne stworzenie. Odczytuje się ją jako los, ludzkie przeznaczenie, otwartą przyszłość a nawet kuszenie. Żmija to kręgowiec, który występuje w mitologii wielu kultur, pojawia się w literaturze i sztuce. Ukąszenie żmii symbolizuje śmierć, ale również zyskanie najwyższej prawdy przez cierpienie.

Baobaby

Baobaby to imponujące, afrykańskie drzewa obecne na stronach Małego Księcia. Symbolizują złe intencje i myśli, które szybko przekształcają się w czyn, i niszczą każdego, kto nie potrafił im się przeciwstawić. Usuwanie baobabów to nic innego jak ciągła praca nad własnym charakterem, pokonywanie przeciwności, walka z samym sobą, aż do skutku i kolejnych małych zwycięstw.

Róża

Róża to ukochana Małego Księcia i symbol głębokiej miłości. Miłość należy nieustannie pielęgnować, ponieważ w przeciwnym razie umrze. Charakteryzuje się kolcami, które łatwo ranią, tak jak nieodwzajemniona miłość.

Lis

Lis to symbol mądrości i doświadczenia życiowego.

Geograf

Geograf to symbol martwej wiedzy. Zapisuje w księgach informacje zebrane przez innych, ale sam nigdy nie opuścił biurka i nie zobaczył żadnego z opisywanych miejsc. Gardzi tym, co ulotne, dlatego nie potrafi docenić róży.

Pustynia, studnia i gwiazdy

Obok postaci równie ważna jest przestrzeń, w której rozgrywa się spotkanie pilota z Małym Księciem.

Pustynia to symbol samotności, duchowej pustki i wypalenia. Dorośli widzą w niej wyłącznie jałowe piaski, tymczasem bohater dostrzega jej piękno. Sens tej przestrzeni oddaje myśl, że pustynia jest piękna dlatego, iż gdzieś kryje studnię.

Studnia oznacza cel wędrówki i źródło życia. Dla pilota jest ratunkiem przed śmiercią z pragnienia, dla Małego Księcia - pokarmem dla serca. Woda z niej smakuje wyjątkowo, ponieważ została okupiona wysiłkiem, marszem i wspólnym milczeniem obu bohaterów.

Gwiazdy to symbol pamięci i więzi, która trwa mimo rozłąki. Po odejściu przyjaciela pilot patrzy w niebo inaczej niż wcześniej, bo wie, że na jednej z gwiazd żyje ktoś dla niego ważny. To odwrócenie perspektywy Bankiera, który gwiazdy jedynie liczył.

Oswojenie - czego uczy Lis

Najważniejszą lekcję utworu przekazuje Lis, który tłumaczy Małemu Księciu, na czym polega oswojenie, czyli stworzenie więzi.

Więź wymaga czasu, cierpliwości i powtarzalnych rytuałów - Lis prosi, by przychodzić zawsze o tej samej porze. Oswojenie sprawia, że jedna istota staje się dla drugiej jedyna na świecie. Dzięki tej rozmowie bohater rozumie, dlaczego jego róża jest ważniejsza od tysięcy identycznych róż w ogrodzie: o wartości decyduje czas i troska, które jej poświęcił.

Z tej samej rozmowy pochodzi najsłynniejsze zdanie książki: „Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”. Lis dodaje też myśl o odpowiedzialności - człowiek odpowiada na zawsze za to, co oswoił. To właśnie ta świadomość skłania Małego Księcia do powrotu na własną planetę.

---

Symbole umieszczone w książce zawierają wiele morałów, ale ich ukrycie pod różnymi postaciami sprawia, że autor uniknął tu pretensjonalnych i łatwych frazesów.