Archaniołowie są ósmym z dziewięciu chórów anielskich

Archanioł brzmi jak stopień najwyższy, coś w rodzaju generała wśród aniołów. W klasycznym podziale dziewięciu chórów archaniołowie stoją na ósmym miejscu od góry, czyli przedostatnim. Samo słowo pada w całym Nowym Testamencie dokładnie dwa razy.

Dziewięć chórów w trzech triadach

Układ, który do dziś powtarzają katechizmy i malarstwo, pochodzi z pisma „De coelesti hierarchia”, datowanego na V lub VI wiek. Jego autor podpisał się jako Dionizy Areopagita, uczeń świętego Pawła, co dawało tekstowi autorytet niemal apostolski. Dopiero renesansowa krytyka filologiczna pokazała, że to późniejszy autor piszący pod cudzym imieniem - stąd dzisiejsze „Pseudo-Dionizy”.

Dziewięć chórów rozpisał on na trzy triady, uporządkowane według odległości od Boga.

Triada	Chóry	Zadanie w układzie
Pierwsza	Serafini, Cherubini, Trony	trwają przy Bogu, nie mają kontaktu ze światem
Druga	Panowania, Moce, Władze	porządkują kosmos i przekazują w dół
Trzecia	Zwierzchności, Archaniołowie, Aniołowie	stykają się z ludźmi i narodami

Logika jest konsekwentna: im wyżej, tym bliżej źródła i tym dalej od spraw ludzkich. Serafini nie zajmują się posłannictwem, bo ich rola sprowadza się do płonięcia przy tronie. O jeden stopień niżej cherubini odpowiadają za poznanie i strzeżenie. Im niższy chór, tym więcej ma do czynienia z człowiekiem - i tym lepiej jest nam znany.

Dół tej drabiny zajmują dwa chóry o nazwach, które w polszczyźnie bywają mylone z całą kategorią: archaniołowie i zwykli aniołowie. To właśnie z tego ostatniego, dziewiątego chóru wywodzi się anioł stróż przypisany pojedynczemu człowiekowi.

Dwie listy, które się nie zgadzają

Pseudo-Dionizy nie był jedynym autorytetem w tej sprawie. Grzegorz Wielki, papież w latach 590-604, podał w Homilii 34 na Ewangelie własną kolejność dziewięciu chórów - i różni się ona od tej, którą zna większość ludzi.

Rozbieżność dotyczy środkowej części drabiny. U Pseudo-Dionizego po Panowaniach idą virtutes, potem potestates, a dopiero na końcu drugiej i początku trzeciej triady principatus. U Grzegorza principatus awansują wyżej, a virtutes spadają tuż nad archaniołów.

Sprawę komplikuje polskie nazewnictwo, bo łacińskie terminy tłumaczono niejednolicie. Virtutes bywają Mocami albo Cnotami, potestates Władzami albo Potęgami, principatus Zwierzchnościami albo Księstwami. Przy porównywaniu dwóch list bezpieczniej trzymać się łaciny niż polskich odpowiedników, bo inaczej łatwo uznać za różnicę coś, co jest tylko innym przekładem tego samego słowa.

Dla czytelnika wniosek jest jeden: nie istnieje jedna urzędowa kolejność chórów. Istnieją dwie wpływowe propozycje z późnej starożytności i wczesnego średniowiecza, z których jedna wygrała popularnością.

Dlaczego to archaniołowie zrobili karierę

Ósmy chór wyprzedził w powszechnej świadomości wszystkie siedem stojących nad nim, i stało się to z bardzo prozaicznego powodu: archaniołowie jako jedyni mają imiona.

Samo słowo „archanioł” pojawia się w Nowym Testamencie w dwóch miejscach - w Pierwszym Liście do Tesaloniczan 4,16, gdzie mowa o głosie archanioła, oraz w Liście Judy 9, gdzie wymieniony jest z imienia Michał. Dwa wystąpienia na cały zbiór pism. A mimo to:

• Michał występuje w Księdze Daniela jako obrońca narodu, a w Apokalipsie prowadzi wojsko przeciw smokowi,
• Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela i Jezusa,
• Rafał jest bohaterem Księgi Tobiasza, zaliczanej do ksiąg deuterokanonicznych,
• Uriel nie trafił do żadnego z kanonów i znany jest z pism apokryficznych.

Imię daje postać, postać daje ikonografię, ikonografia daje kult. Serafin pozostaje abstrakcją - sześcioskrzydłym płomieniem bez biografii. Chór, który w porządku Pseudo-Dionizego miał być prawie najniższy, okazał się jedynym, z którym dało się zrobić obraz nad ołtarzem.

Metatron nie należy do tej układanki

W popularnych zestawieniach anielskich coraz częściej pojawia się Metatron, zwykle dopisany do listy archaniołów obok Michała i Gabriela. W klasyfikacji Pseudo-Dionizego go nie ma i nigdy nie było.

Postać pochodzi z tradycji żydowskiej, przede wszystkim z Trzeciej Księgi Henocha, zwanej też Sefer Hekhalot, oraz z nurtu mistyki merkawy skupionego na wizji tronu-rydwanu. Są to teksty wyrosłe z zupełnie innego pnia niż chrześcijańska angelologia Dionizego i odpowiadające na inne pytania.

Mieszanie obu porządków jest powszechne w literaturze ezoterycznej i samo w sobie nie jest błędem - synkretyzm bywa świadomym wyborem. Problem zaczyna się tam, gdzie Metatron przedstawiany jest jako element klasycznej hierarchii dziewięciu chórów, bo to już przypisanie tradycji czegoś, czego ona nie zawiera.