Skąd wzięła się nazwa listopad

Polskie nazwy miesięcy rzadko tłumaczą się same, a listopad tłumaczy się całkowicie. Opadają liście, więc jest listopad - trudno o coś prostszego. Kłopot zaczyna się dopiero wtedy, gdy spojrzeć za południową granicę, bo w Chorwacji to samo słowo oznacza zupełnie inny miesiąc.

Miesiąc, który nazwaliśmy od liści

Złożenie jest przejrzyste: list i pad. Warto przy tym pamiętać, że dawna polszczyzna mówiła o listach spadających z drzew tam, gdzie dziś mówimy o liściach - nazwa miesiąca zachowała starszą formę słowa.

Najstarsze niewątpliwe poświadczenie jest konkretne co do roku. „Słownik staropolski” notuje listopad jako „jedenasty miesiąc roku, mensis November” i podaje przykład z 1471 roku. Sto lat później słowniki szesnastowieczne pokazują już konkurencję dwóch systemów naraz: obok listopada funkcjonuje zapożyczony „nowember”, a niemieckim odpowiednikiem bywa Der wintermon, czyli miesiąc zimowy.

Polszczyzna należy do niewielu języków Europy, które nie przyjęły łacińskich nazw miesięcy. Nazwa poprzedniego miesiąca działa na tej samej zasadzie, choć dziś jest nieczytelna - rozkłada ją tekst o tym, skąd wzięła się nazwa październik.

To samo słowo, inny miesiąc

Tu kryje się pułapka, w którą wpada każdy, kto zakłada, że słowiańskie nazwy miesięcy są spójne. Chorwackie listopad to październik. Listopad nazywa się tam studeni, od rdzenia oznaczającego zimno.

Język	Październik	Listopad	Od czego
polski	październik	listopad	paździerze lnu; opadające liście
czeski	říjen	listopad	jelenia ruja; opadające liście
ukraiński	жовтень	листопад	żółty kolor; opadające liście
białoruski	кастрычнік	лістапад	paździerze; opadające liście
chorwacki	listopad	studeni	opadające liście; zimno
litewski	spalis	lapkritis	paździerze; spadający liść

Czeska nazwa października ma przy tym rodowód, którego nikt się nie spodziewa. Anna Černá w językowej rubryce czasopisma „Živa” wyprowadza říjen od říje, czyli jeleniego rykowiska - październik to po prostu miesiąc, w którym zwierzyna jest w rui.

Przesunięcie uchwycone na gorąco

Dlaczego ta sama nazwa wędruje między miesiącami, widać najlepiej na przykładzie słoweńskim, bo tam da się to pokazać na dokumentach.

W rękopisie ze Škofjej Loki z 1466 roku nazwa listognoj opisuje październik. W wydanym w 1557 roku tekście Primoża Trubara ta sama nazwa stoi już przy listopadzie. Między jednym a drugim zapisem minęło niewiele ponad dziewięćdziesiąt lat.

Mechanizm jest zrozumiały, gdy się pamięta, że te nazwy opisują zjawiska przyrodnicze, a nie pozycje w tabeli. Liście opadają przez kilka tygodni i przy odrobinie różnicy klimatu albo zwyczaju nazwa przywiera raz do wcześniejszego, raz do późniejszego miesiąca. Rzymski kalendarz był precyzyjny, bo numerował; słowiański był obrazowy i dlatego się ślizgał.

Litewski miesiąc dusz

Najciekawsza dawna nazwa tego miesiąca nie jest jednak słowiańska. Litewski lapkritis znaczy dokładnie to samo co nasz listopad - złożenie słów lapas, czyli liść, i kristi, czyli spadać - choć nie jest z polską nazwą spokrewniony, tylko zbudowany niezależnie według tego samego pomysłu.

Obok niego źródła litewskie notują jednak nazwę zupełnie innego rodzaju: vėlių mėnuo, czyli miesiąc dusz. Zamiast opisywać to, co widać za oknem, nazwa opisuje to, czym miesiąc jest wypełniony.

Zestawienie obu wersji mówi o tej porze roku więcej niż niejeden esej. Ten sam listopad da się nazwać od liści albo od zmarłych, i oba określenia są trafne - bo to miesiąc, w którym jedno przechodzi w drugie. Jak dalece pamięć o zmarłych organizuje polski listopad, pokazuje tekst o tym, czym są Wszystkich Świętych i Zaduszki, a daty astronomiczne zbiera kalendarz księżycowy na listopad.