Faravahar

Faravahar jest jednym z najtrwalszych znaków kojarzonych z dawnym Iranem i zoroastrianizmem, ale jego znaczenie bywa upraszczane. W źródłach historycznych najpewniej wyrasta z królewskiej ikonografii Achemenidów, a dopiero w czasach nowożytnych został szeroko odczytany jako emblemat religii Zaratusztry. Dziś łączy w sobie warstwę historyczną, religijną i narodowo-kulturową.

Skąd pochodzi symbol Faravahar?

Faravahar w znanej dziś formie nawiązuje do uskrzydlonego dysku obecnego w sztuce starożytnego Bliskiego Wschodu, zwłaszcza w okresie Achemenidów, czyli od VI do IV wieku p.n.e. Najsłynniejsze przedstawienia znajdują się w Persepolis i nie są podpisane nazwą Faravahar, dlatego część współczesnych interpretacji opiera się bardziej na tradycji niż na dosłownych opisach źródłowych.

Motyw uskrzydlonej postaci lub dysku nie narodził się w Iranie od zera. Wcześniej podobne formy pojawiały się w Egipcie, Asyrii i Mezopotamii, gdzie symbolizowały boską opiekę, władzę albo obecność siły nadprzyrodzonej. W sztuce achemenidzkiej znak ten został powiązany z królem i porządkiem ustanowionym przez Ahura Mazdę, najwyższe bóstwo w religii irańskiej.

Częsty błąd polega na traktowaniu każdego uskrzydlonego dysku z Iranu jako jednoznacznego symbolu zoroastriańskiego w dzisiejszym sensie. Badacze nie są zgodni, czy reliefowa postać z epoki Achemenidów przedstawia samego Ahura Mazdę, królewską chwałę xvarenah, czy raczej bosko sankcjonowaną władzę monarchy. Nazwa Faravahar wiązana jest przez współczesnych z pojęciem fravashi, czyli duchowego aspektu lub opiekuńczej preegzystentnej istoty w wierzeniach zoroastryjskich.

Jak wygląda Faravahar i co oznaczają jego elementy?

Dzisiejszy Faravahar przedstawia brodatą postać wpisaną w uskrzydlony znak z ogonem i dwoma bocznymi wywinięciami. Najpopularniejsze objaśnienia mają charakter religijno-symboliczny, ale trzeba pamiętać, że wiele z nich to interpretacje utrwalone głównie w nowożytnej tradycji parsów i irańskich zoroastrian.

Najczęściej wskazuje się następujące znaczenia elementów:

• trzy rzędy piór w skrzydłach - dobre myśli, dobre słowa i dobre uczynki;
• trzyczęściowy ogon - przeciwieństwo tych zasad, czyli złe myśli, złe słowa i złe uczynki;
• postać ludzka - świadomą duszę albo człowieka dążącego ku prawości;
• wyciągnięta dłoń - ruch naprzód i wybór właściwej drogi;
• okrąg lub pierścień - trwałość, wierność albo ciągłość istnienia;
• dwie boczne wstęgi - napięcie między siłami dobra i zła w moralnym wyborze.

W obiegu popularnym często powtarza się, że głowa skierowana w lewo oznacza konkretnie wybór dobra. Tego typu bardzo szczegółowe odczytania rzadko mają mocne zakotwiczenie w starożytnych źródłach i lepiej traktować je jako późniejszą egzegezę symboliczną. Najpewniejsze jest to, że znak został odczytany jako wizualny skrót zoroastryjskiej etyki, skupionej na odpowiedzialnym działaniu człowieka.

Co Faravahar znaczy w zoroastrianizmie?

Współcześnie Faravahar jest odczytywany jako znak duszy, moralnej wolności i obowiązku życia zgodnego z asha, czyli prawdą, ładem i właściwym porządkiem. Nie jest to oficjalny dogmatyczny herb całej religii od czasów starożytnych, ale bardzo silny symbol tożsamości zoroastrian.

W nauce zoroastriańskiej centralne miejsce zajmuje ludzka decyzja. Człowiek ma wybierać dobro świadomie, a nie mechanicznie, dlatego znak bywa tłumaczony jako przypomnienie, że etyka wyraża się w działaniu. To właśnie z tego powodu trzy zasady - humata, hukhta, huvarshta, czyli dobre myśli, dobre słowa i dobre uczynki - tak mocno przylgnęły do Faravahara.

Warto też oddzielić pojęcia. Fravashi w tekstach religijnych nie jest po prostu duszą w nowoczesnym sensie, lecz bardziej złożonym bytem opiekuńczym i duchowym aspektem osoby. Związek między terminem fravashi a graficznym Faravaharem jest szeroko przyjmowany, jednak sposób przejścia od pojęcia teologicznego do konkretnego znaku ikonograficznego nie wszędzie da się odtworzyć z pełną pewnością.

Jaką rolę Faravahar odgrywa w kulturze Iranu i diasporze?

Faravahar jest dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych emblematów irańskiego dziedzictwa przedislamskiego. W Iranie funkcjonuje równocześnie jako znak historycznej pamięci, dumy kulturowej i religijnej identyfikacji zoroastrian.

Symbol ten wrócił do szerokiego obiegu szczególnie w XIX i XX wieku, kiedy wspólnoty parsów w Indiach oraz zoroastrianie irańscy zaczęli częściej używać go w druku, architekturze, biżuterii i ceremoniale. Po okresie dynastii Pahlawich zainteresowanie starożytnym Iranem dodatkowo wzmocniło jego obecność w przestrzeni publicznej. Dziś spotyka się go na nagrobkach, świątyniach, medalionach, w tatuażach, a także w sztuce współczesnej.

Trzeba jednak uważać na uproszczenie, że każdy Irańczyk traktuje Faravahar identycznie. Dla jednych to przede wszystkim znak religijny, dla innych symbol cywilizacji achemenidzkiej albo świecki emblemat irańskiej ciągłości historycznej. Ta wielowarstwowość tłumaczy, dlaczego Faravahar bywa obecny zarówno w kontekście duchowym, jak i całkiem niereligijnym.

Z czym najczęściej myli się Faravahar?

Faravahar bywa mylony z przedstawieniem Ahura Mazdy, z wizerunkiem samego Zaratusztry oraz z ogólnym perskim aniołem. Żadne z tych utożsamień nie jest całkowicie bezdyskusyjne.

Najczęstsze pomyłki dotyczą trzech kwestii. Po pierwsze, nie ma pewności, że relief z Persepolis przedstawia dokładnie to, co współczesny odbiorca nazywa Faravaharem w sensie religijnego emblematu. Po drugie, utożsamianie centralnej postaci z Zaratusztrą jest popularne, ale niepotwierdzone przez starożytne podpisy czy jednoznaczne teksty. Po trzecie, znak ten nie jest odpowiednikiem chińskiego yin yang, mimo że w popularnych opisach pojawia się motyw dobra i zła. Zoroastryjski dualizm moralny ma inne podstawy teologiczne i nie sprowadza się do równoważenia przeciwieństw.