Podwyższenie Krzyża Świętego – geneza święta i jego ludowy wymiar

Święto obchodzone 14 września nie upamiętnia ukrzyżowania. Upamiętnia znalezienie przedmiotu, a potem jego odbicie z rąk nieprzyjaciela, czyli wydarzenie archeologiczne i militarne naraz. To rzadki przypadek święta poświęconego rzeczy, a nie osobie ani zdarzeniu zbawczemu.

Legenda o świętej Helenie

Według tradycji krzyż odnalazła w Jerozolimie święta Helena, matka cesarza Konstantyna, podczas podróży do Ziemi Świętej w latach dwudziestych IV wieku. Przekaz mówi o wykopaliskach prowadzonych na Golgocie i o odnalezieniu trzech krzyży.

Rozpoznanie właściwego miało nastąpić przez próbę: dotknięcie każdego z nich do ciała chorej albo zmarłej osoby, z których tylko jeden przyniósł skutek. Sama opowieść pojawia się w źródłach dopiero pod koniec IV wieku, kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach, a najstarsze relacje o podróży Heleny o odnalezieniu krzyża nie wspominają.

Historycznie pewne jest natomiast co innego: w 335 roku poświęcono w Jerozolimie bazylikę wzniesioną na miejscu uznanym za Golgotę i Grób Pański. Uroczystości trwały kilka dni, a następnego dnia po poświęceniu pokazano wiernym relikwię. To właśnie ten dzień stał się datą święta.

Drugie odzyskanie

Do genezy święta dochodzi jeszcze jedno wydarzenie, tym razem lepiej udokumentowane. W 614 roku Persowie zdobyli Jerozolimę i zabrali relikwię, a cesarz Herakliusz odzyskał ją po kilkunastu latach walk.

Uroczysty powrót relikwii do Jerozolimy w latach trzydziestych VII wieku wzmocnił kult i utrwalił samą nazwę święta. Podwyższenie oznacza tu dosłownie uniesienie krzyża w górę przed zgromadzonymi, żeby każdy mógł go zobaczyć, a nie żadną metaforę wywyższenia.

Ten gest przetrwał w liturgii wschodniej, gdzie w święto Zdwiżenia kapłan unosi krzyż i kreśli nim znak na cztery strony świata. Symbolika samego znaku, w kilku jego odmianach, zebrana jest w osobnym dziale poświęconym krzyżom.

Ludowy wymiar daty

W polskim i wschodniosłowiańskim kalendarzu wiejskim 14 września dostał zadania niezwiązane z treścią święta, a wynikające wyłącznie z jego miejsca w roku.

Co przypisywano	Uzasadnienie
Koniec siewu żyta w części regionów	Data domykająca okres otwarty Siewną
Zejście gadów pod ziemię	Węże miały tego dnia schodzić się i zapadać w sen
Zakaz wchodzenia do lasu	Skutek poprzedniego wierzenia
Początek okresu jesiennego	Wyraźna zmiana pogody i długości dnia

Drugi wiersz jest najciekawszy i najlepiej udokumentowany na wschodzie Słowiańszczyzny, gdzie święto nosi nazwę Zdwiżenie. Wierzono, że tego dnia węże zbierają się w jednym miejscu i chowają pod ziemię aż do wiosny, więc wejście wówczas do lasu uchodziło za wyjątkowo nierozsądne.

Wierzenie ma zaskakująco dobre oparcie w obserwacji. Przełom września to okres, w którym gady rzeczywiście szukają zimowisk i bywają spotykane częściej niż latem, choć oczywiście nie robią tego jednego dnia ani na sygnał.

Dlaczego święto rzeczy

Warto zatrzymać się nad tym, co czyni tę datę nietypową w kalendarzu. Większość świąt upamiętnia osobę albo wydarzenie zbawcze, a to upamiętnia znalezisko.

Wynika to z roli, jaką relikwie odgrywały w chrześcijaństwie od IV wieku. Przedmiot dotknięty przez świętą historię traktowano jako nośnik mocy, a nie jak pamiątkę, więc jego odnalezienie było wydarzeniem samym w sobie.

Kult rozszedł się zresztą na tyle szeroko, że już w średniowieczu żartowano o liczbie drzazg z prawdziwego krzyża krążących po Europie. Prowadzone później próby zliczenia znanych relikwii pokazują, że ich łączna objętość jest znacznie mniejsza, niż sugerowałaby ta anegdota, choć autentyczności żadnej z nich nie da się potwierdzić.

Dzień przed Bolesną

Bezpośrednio po Podwyższeniu Krzyża, 15 września, przypada wspomnienie Matki Bożej Bolesnej i to sąsiedztwo nie jest przypadkowe.

Układ jest świadomy i tworzy parę: pierwszego dnia krzyż, drugiego stojąca pod nim matka. Liturgia zestawia w ten sposób narzędzie męki z osobą, która była jej najbliższym świadkiem. Symbolikę siedmiu mieczy i przebitego serca omawiam osobno.