Nowy rok, który zaczyna się jesienią – kalendarze świata liczone od żniw

Styczeń jako początek roku jest wyjątkiem, a nie regułą, i to wyjątkiem stosunkowo świeżym. Przez większą część historii rok zaczynał się tam, gdzie kończył się cykl rolniczy, czyli jesienią. W Rosji ta zasada obowiązywała jeszcze na początku XVIII wieku.

Dlaczego akurat jesień

Odpowiedź jest gospodarcza i wszędzie ta sama. Rok obrachunkowy społeczności rolniczej domyka się wtedy, gdy plon jest zebrany, zmierzony i schowany, bo dopiero wówczas wiadomo, z czym wchodzi się w kolejny cykl.

Styczeń nie ma żadnego uzasadnienia przyrodniczego i nie odpowiada niczemu, co dzieje się w polu ani na niebie. Nie wypada w przesileniu, nie kończy żadnych prac i nie zamyka żadnego cyklu. Jego pozycja wynika z decyzji administracyjnych starożytnego Rzymu, a nie z obserwacji.

Pięć kalendarzy z jesiennym początkiem

Poniżej systemy, w których rok otwiera się między sierpniem a październikiem, wraz z ich datami.

Kalendarz	Początek roku	Uwagi
Żydowski	1 tiszri, wrzesień albo październik	W 2026 roku od zachodu słońca 11 września
Bizantyjski	1 września	Rok indykcji, używany w administracji cesarstwa
Etiopski	1 meskerem, 11 albo 12 września	Święto Enkutatasz
Koptyjski	1 thout, przełom sierpnia i września	Nowy Rok zwany Nayrouz
Rok szkolny i akademicki	1 września albo październik	Współczesna pozostałość rytmu rolniczego

Drugi wiersz zasługuje na osobną uwagę, bo dotyczy także naszej części Europy. Rok bizantyjski liczono od 1 września, a system ten obowiązywał w Rosji od końca XV wieku aż do reformy Piotra I, który przeniósł początek roku na styczeń z końcem 1699 roku.

Etiopia i przesunięty rachunek lat

Kalendarz etiopski jest najbardziej wyrazistym z zachowanych przykładów, bo różni się od gregoriańskiego nie tylko datą początku, ale i numerem roku.

Rok ma trzynaście miesięcy: dwanaście po trzydzieści dni i jeden krótki, liczący pięć albo sześć dni. Numeracja lat jest przesunięta o siedem do ośmiu lat względem naszej, co wynika z innej rachuby daty narodzin Chrystusa, przyjętej w tradycji aleksandryjskiej. Nowy Rok, zwany Enkutatasz, wypada w połowie września, po zakończeniu pory deszczowej.

Zbieżność z porą roku jest tu bezpośrednia i widoczna gołym okiem. Deszcze kończą się, pola zielenią się kwiatami, a święto łączy się z wręczaniem bukietów. Kalendarz nie jest więc abstrakcją, tylko opisem tego, co widać za oknem.

Co z kalendarzem słowiańskim

Tu trzeba postawić sprawę uczciwie, bo popularne teksty często idą dalej, niż pozwalają źródła. Nie znamy żadnego zapisu mówiącego, kiedy Słowianie zachodni rozpoczynali rok przed chrystianizacją, bo piśmiennictwo dotarło na ziemie polskie razem z Kościołem.

Wiemy natomiast dwie rzeczy pośrednie. Po pierwsze, polskie nazwy miesięcy opisują prace i zjawiska przyrodnicze, więc porządek roku był wiązany z cyklem gospodarczym. Po drugie, w polskiej wsi funkcjonowała wyraźna granica roku gospodarczego, przypadająca na świętego Michała 29 września, kiedy rozliczano dzierżawy, wypłacano służbę i kończono umowy.

Nie czyni to z tej daty słowiańskiego Nowego Roku, ale pokazuje, że rachuba rolnicza działała równolegle do kościelnej jeszcze w XIX wieku. Sama etymologia polskich nazw miesięcy dobrze to ilustruje.

Rok szkolny jako ostatni ślad

Najbardziej żywym przykładem jesiennego początku roku jest dziś kalendarz szkolny, który niemal wszędzie na półkuli północnej startuje we wrześniu albo w październiku.

Związek z rolnictwem jest tu bezpośredni i dobrze udokumentowany: dzieci były potrzebne przy żniwach, więc nauka musiała ustępować pracy przez całe lato. Wakacje letnie nie są więc wymysłem pedagogicznym, tylko pozostałością po zapotrzebowaniu na ręce do pracy.

Podobnie działają niektóre lata podatkowe i rozliczeniowe, rozpoczynające się poza styczniem. Za każdym razem chodzi o tę samą zasadę: rok zaczyna się tam, gdzie kończy się poprzedni rachunek, a nie tam, gdzie wypada arbitralna data w kalendarzu.