Jabłko z miodem, granat, ryba – symbolika potraw noworocznych świata

Noworoczne menu świata wygląda na zbiór lokalnych przypadków, a rządzą nim trzy powtarzalne zasady. Potrawę wybiera się według kształtu, według brzmienia nazwy albo według tego, w którą stronę porusza się zwierzę. Trzecia zasada jest najbardziej zaskakująca i najkonsekwentniej stosowana.

Zasada kierunku

W tradycji niemieckiej i austriackiej na Nowy Rok podaje się wieprzowinę, a unika drobiu. Uzasadnienie jest zaskakująco dosłowne: świnia ryje ryjem do przodu, więc popycha do przodu, a kura i indyk grzebią pazurami do tyłu, więc cofają.

Ta sama reguła działa niezależnie po drugiej stronie Atlantyku, gdzie w południowych stanach USA nowy rok wita się wieprzowiną i unika drobiu z dokładnie tym samym wyjaśnieniem. Do zestawu dochodzi tam czarnooka fasola, symbolizująca monety, oraz gotowana kapusta albo jarmuż, kojarzone z banknotami przez kolor.

Zbieżność nie jest przypadkowa i wynika z migracji, ale sam mechanizm myślowy pozostaje ten sam: człowiek szuka w jedzeniu obrazu ruchu, którego oczekuje od nadchodzącego roku.

Zasada kształtu

Drugą grupę tworzą potrawy okrągłe, a wyjaśnienie jest dwojakie i często podawane naraz. Okrągły kształt oznacza zamknięty cykl roku albo po prostu monetę.

Potrawa	Tradycja	Znaczenie
Okrągła chała	żydowska	Cykl roku i korona
Dwanaście winogron	hiszpańska	Dwanaście miesięcy, po jednym na uderzenie zegara
Soczewica	włoska	Monety, bo ziarna pęcznieją przy gotowaniu
Czarnooka fasola	południe USA	Drobne monety
Pączki i różne krążki	Europa Środkowa	Pełnia i dostatek

Włoska soczewica ma tu najciekawsze uzasadnienie, bo łączy kształt z obserwacją. Ziarna soczewicy zwiększają objętość podczas gotowania, więc potrawa dosłownie rośnie w garnku, co czyni z niej idealny obraz pomnażającego się majątku.

Zasada brzmienia nazwy

Trzeci mechanizm działa wyłącznie w obrębie jednego języka i dlatego najtrudniej go przetłumaczyć. Potrawę wybiera się dlatego, że jej nazwa brzmi jak słowo oznaczające życzenie.

Najbogatszy zestaw tego typu ma stół Rosz ha-Szana, gdzie marchew, buraki, pory i daktyle dobrano według gry słów w hebrajskim i jidysz. Podobnie działa japoński makaron soba jedzony w sylwestra: jego długość oznacza długie życie, a łatwość przegryzienia symboliczne odcięcie się od kłopotów minionego roku.

Do tej samej kategorii należy chińska ryba podawana w całości na Święto Wiosny, bo słowo oznaczające rybę brzmi tam jak słowo oznaczające nadmiar. Część ryby zostawia się celowo na później, żeby dosłownie mieć nadmiar, który przechodzi na następny rok.

Jabłko, miód i granat

Trzy najbardziej rozpoznawalne potrawy żydowskiego Nowego Roku warto omówić osobno, bo każda działa inaczej.

• Jabłko w miodzie - najprostszy z tych znaków, oparty wprost na smaku i na życzeniu słodkiego roku,
• Granat - tradycja mówi o mnóstwie pestek jako obrazie dobrych uczynków, choć ich rzeczywista liczba w owocu jest zmienna,
• Głowa ryby - podawana z życzeniem, by być głową, a nie ogonem, czyli prowadzić, a nie być prowadzonym.

Warto zauważyć, że druga pozycja jest jedynym miejscem, w którym symbolika zderza się z biologią. Liczba pestek w granacie zależy od odmiany i wielkości owocu, więc przypisywana im stała wartość należy do tradycji, a nie do pomiaru. Pełny opis samego święta zbieram w osobnym tekście o Rosz ha-Szana. Jabłko ma zresztą w kulturze europejskiej znaczenie znacznie mniej życzliwe, o czym przypomina jabłko niezgody.

Czego się unika

Lista zakazów bywa równie pouczająca jak lista nakazów, bo obie wynikają z tej samej logiki obrazu.

Unika się potraw gorzkich i kwaśnych, żeby rok nie był taki sam w smaku. Unika się drobiu tam, gdzie liczy się kierunek ruchu. W tradycji włoskiej odradza się homara, bo porusza się do tyłu, oraz drobiu z tego samego powodu.

Cały ten system jest w gruncie rzeczy jedną zasadą zastosowaną do kuchni: to, co robisz na początku, określa całość. Ta sama reguła rządzi pierwszym gościem w nowym roku, pierwszą sprzedażą na targu i pierwszą garścią ziarna rzuconą na pole. Stół noworoczny jest po prostu jej najsmaczniejszym zastosowaniem.