Rosz ha-Szana – żydowski Nowy Rok i symbolika jego zwyczajów

Tora nigdzie nie nazywa tego dnia Nowym Rokiem. Określa go jako Jom Terua, czyli Dzień Dęcia, i przypisuje mu jedną czynność: dźwięk rogu. Nazwa Rosz ha-Szana, dosłownie głowa roku, pojawia się dopiero w Misznie, kilkanaście wieków później.

Kiedy dokładnie w 2026 roku

Święto otwiera rok 5787 i trwa dwa dni, przy czym doba żydowska zaczyna się wieczorem, a nie o północy.

Moment	Data
Początek, zachód słońca	piątek 11 września 2026
Pierwszy dzień święta	sobota 12 września
Drugi dzień święta	niedziela 13 września
Koniec, zapadnięcie nocy	niedziela 13 września
Jom Kipur	dziesięć dni później, 20-21 września

Data wypada w pierwszym i drugim dniu miesiąca tiszri. Miesiące kalendarza hebrajskiego zaczynają się wraz z nowiem, więc święto przypada w najciemniejszą noc cyklu, a nów wypada tego samego dnia nad ranem, o 5:27 czasu polskiego.

Szósty miesiąc, który otwiera rok

Tiszri jest w kalendarzu religijnym miesiącem siódmym, a nie pierwszym, i to jedna z ciekawszych sprzeczności tego systemu. Rok religijny liczy się od nisan, miesiąca wyjścia z Egiptu, przypadającego na wiosnę.

Tradycja żydowska zna zresztą cztery różne nowe lata, każdy do innych celów: dla królów i świąt, dla dziesięciny ze zwierząt, dla lat i dla drzew. Rosz ha-Szana jest tym cywilnym, liczącym lata od stworzenia świata.

Stąd bierze się też określenie urodzin świata. Święto upamiętnia według tradycji szósty dzień stworzenia, czyli powołanie człowieka, a nie pierwszy dzień stwarzania, co przesuwa akcent z kosmosu na odpowiedzialność ludzi.

Szofar i sto dźwięków

Centralną czynnością święta jest dęcie w róg barani. Instrument ma ściśle określone wymogi i wydaje dźwięk surowy, nieprzypominający żadnego instrumentu orkiestrowego.

Nie chodzi o melodię, tylko o sekwencję sygnałów o ustalonej długości: długi ton, trzy urwane i seria krótkich. Łącznie w ciągu święta dęcie powtarza się sto razy. Pełny opis instrumentu, jego budowy i znaczeń zebrałam w osobnym haśle, więc tutaj ważna jest sama funkcja: szofar ogłasza i budzi.

Warto zauważyć jedną rzecz praktyczną. W 2026 roku pierwszy dzień święta wypada w szabat, a wtedy w szofar się nie dmie, więc dźwięk rozlegnie się dopiero w niedzielę 13 września.

Stół i jego znaki

Uczta ma charakter wyraźnie symboliczny i każda potrawa odpowiada konkretnemu życzeniu na nadchodzący rok.

• jabłko maczane w miodzie, o słodki rok,
• okrągła chała, często z rodzynkami, symbolizująca cykl i koronę,
• granat, o obfitość dobrych uczynków,
• głowa ryby, żeby być głową, a nie ogonem,
• marchew, daktyle, buraki i pory, dobierane według gry słów w hebrajskim i jidysz,
• unika się natomiast potraw kwaśnych i gorzkich.

Piąta pozycja jest kluczem do całego zestawu. Większość tych potraw dobrano nie dla smaku ani wyglądu, tylko dlatego, że ich nazwa brzmi podobnie do słowa oznaczającego życzenie. Szersze zestawienie symbolicznych potraw noworocznych różnych tradycji omawiam osobno.

Taszlich i dziesięć dni

W pierwszy dzień święta, po południu, odbywa się obrzęd taszlich. Uczestnicy podchodzą nad wodę płynącą i symbolicznie wyrzucają do niej okruchy, co ma wyobrażać pozbycie się przewinień.

Rosz ha-Szana otwiera też Dni Trwogi, dziesięciodniowy okres kończący się Jom Kipur. W tradycji jest to czas sądu, w którym wyrok zostaje zapisany w Rosz ha-Szana, a przypieczętowany w Jom Kipur, więc dziesięć dni między nimi służy naprawie relacji.

Warto zapamiętać kolejność, bo tłumaczy nastrój święta. Jest to Nowy Rok radosny i uroczysty jednocześnie, bo łączy świętowanie z rozliczeniem, a nie zabawę z fajerwerkami. Powitanie brzmi szana towa, czyli dobrego roku.