Plejady – gromada, która w listopadzie kulminuje o północy

O Plejadach mówi się, że w listopadzie górują o północy, i jest to prawda - tyle że zależy, którą północ masz na myśli. Na zegarku wypada to około 11 listopada, a według Słońca dopiero około 21. Te dziesięć dni różnicy to pozostałość po strefie czasowej i po tym, że nasze zegary tylko udają, że chodzą za Słońcem.

Którą północ masz na myśli

Kulminacja to moment, w którym obiekt przechodzi przez południk, czyli stoi najwyżej nad horyzontem. Dla Plejad w Polsce oznacza to wysokość około sześćdziesięciu kilku stopni - prawie w zenicie.

Północ słoneczna to środek nocy, czyli moment dokładnie między zachodem a wschodem Słońca. Północ zegarowa to 00:00 czasu urzędowego, który dla całej Polski jest wspólny, choć Słońce wschodzi w Białymstoku i w Zgorzelcu w zupełnie innych momentach. Różnica między jedną a drugą sięga w listopadzie kilkunastu minut, a w przeliczeniu na dni - właśnie około dziesięciu.

Praktyczny wniosek jest prosty: przez całą drugą dekadę listopada Plejady stoją najwyżej mniej więcej w środku nocy. Dokładna data zależy od tego, czy patrzysz na zegarek, czy na niebo.

Siedem sióstr, sześć gwiazd

Gromadę znajdziesz bez żadnej pomocy: wystarczy poprowadzić linię wzdłuż pasa Oriona do jasnego, pomarańczowego Aldebarana i jechać dalej w tę samą stronę. Plejady leżą w gwiazdozbiorze Byka i wyglądają jak maleńki, rozmazany wózek.

Gołym okiem przeciętny obserwator rozróżnia sześć gwiazd, choć w mitach jest ich siedem. Problem zauważono bardzo dawno: grecki poeta Aratos w Zjawiskach pisał wprost, że w pieśniach ludzi jest ich siedem, ale oczom ukazuje się tylko sześć. Stąd motyw „zaginionej Plejady”, którą różne przekazy identyfikują jako Elektrę, Merope albo Sterope.

W micie greckim to córki Atlasa i Plejone, ścigane przez Oriona - dlatego oba gwiazdozbiory nigdy się na niebie nie spotykają, a jeden ucieka przed drugim przez całą noc. Podobne rozwiązania fabularne ma wiele sierpniowych gwiazdozbiorów, które tworzą jedną opowieść rozłożoną na kilka figur.

Co pokazała Gaia

Pomiary satelity Gaia pozwoliły ustalić parametry gromady znacznie dokładniej, niż podają starsze opracowania.

Parametr	Wartość	Uwaga
Odległość	135,15 ± 0,43 parseka, czyli około 441 lat świetlnych	Gaia DR2; nowsze dane dają 135,0 ± 0,3 pc
Liczba członków	około 1300	popularne „około 500” jest przestarzałe
Wiek	około 130 milionów lat	Lodieu podaje 132 mln, Dahm 112 mln lat
Widoczne gołym okiem	sześć, przy bardzo dobrym niebie kilkanaście	zależy od wzroku i zanieczyszczenia światłem

Błękitna poświata wokół najjaśniejszych gwiazd, widoczna na zdjęciach, to mgławica refleksyjna - pył, przez który gromada akurat przelatuje, rozpraszający jej światło. Nie jest to pozostałość materii, z której Plejady powstały, choć przez długi czas tak sądzono.

Baby, Kwoczki i Kura

Polskie nazwy ludowe gromady są wyjątkowo konsekwentne i wszystkie krążą wokół dwóch obrazów: gromadki kobiet albo kury z kurczętami.

Halina Pelcowa w „Słowniku gwar Lubelszczyzny” notuje Baby w Germanisze, Batorzu, Starych Komaszycach i Spiczynie, Babki w Zakrzowie, Kwoczki w Sitnie pod Zamościem i Kurę w Przewłoce. Bez przypisania do miejscowości pojawiają się Kurka, Kokoszka, Kwoka, Gromadka i Sierotki. Szesnastowieczne słowniki podają zaś „Plejady albo Baby” oraz obrazowe „nasiadka z kurczętami”.

Jedna nazwa, która krąży po polskim internecie, nie znalazła potwierdzenia w żadnym polskim słowniku: Sito. Występuje w białoruskim i rosyjskim, ale nie w polskich zapisach gwarowych - warto o tym pamiętać przy przepisywaniu list z sieci.

Dla porównania: Japończycy nazywają gromadę Subaru, Maorysi - Matariki, a Aztekowie mówili o niej Tianquiztli, czyli targowisko. Sam gwiazdozbiór porządkuje zaś strona o tym, czym jest Byk jako znak zodiaku.

Czy Plejady mają związek ze świętami zmarłych

Teza, że listopadowa kulminacja Plejad odpowiada za umiejscowienie świąt zmarłych na półkuli północnej, krąży szeroko i brzmi efektownie. Nie znalazłem jednak poważnej pracy, która by ją wykazywała - powtarzają ją teksty popularnonaukowe, zwykle bez źródła.

To, co da się powiedzieć ostrożnie, brzmi tak: jeden preprint wiąże z obrzędami ku czci zmarłych nie kulminację, lecz wschód Plejad po zachodzie Słońca w epoce brązu - a to inne zjawisko i inna data. Udokumentowany jest natomiast związek azteckiej ceremonii Nowego Ognia, odprawianej co 52 lata na przełomie października i listopada, z położeniem Plejad w zenicie o północy. Dotyczy on jednak odnowienia czasu, a nie kultu zmarłych.

Zbieżność jest więc realna, ale wyjaśnienie bywa stawiane na głowie: to nie Plejady wyznaczyły datę świąt, tylko jedno i drugie wypada w tym samym miejscu roku - między końcem zbiorów a początkiem zimy. Wyobrażenie łączące niebo z wędrówką dusz ma zresztą w Polsce własną, znacznie lepiej poświadczoną postać - jest nią Droga Mleczna jako droga dusz.