Święty Marcin 11 listopada – gęś, biały koń i przysłowia o zimie

„Święty Marcin na białym koniu jedzie” to jedno z najczęściej powtarzanych polskich przysłów kalendarzowych i prawie zawsze cytuje się je w połowie. Bo jeśli śnieg nie spadnie, Marcin przyjeżdża na koniu czarnym albo wronym - i dopiero wtedy przysłowie ma sens jako prognoza. Druga połowa znikła, a razem z nią cała jego użyteczność.

Dzień, który jest dniem pogrzebu

Marcin z Tours żył około 317-397 roku. Urodził się w Panonii, czyli na terenie dzisiejszych Węgier, jako żołnierz trafił do Galii, a w 371 roku wybrano go - wbrew jego woli - biskupem Tours. Nawet wtedy nie przestał żyć jak mnich.

Data 11 listopada nie jest dniem jego śmierci, lecz dniem pogrzebu, który odbył się w 397 roku. To drobiazg, ale tłumaczy, czemu w kalendarzach bizantyjskich i w części tradycji wschodnich wspomnienie wypada w innym terminie.

Scena, która ustaliła całą jego ikonografię, rozegrała się w Amiens: młody żołnierz przeciął swój płaszcz na dwoje i oddał połowę drżącemu z zimna żebrakowi, a następnej nocy miał zobaczyć we śnie Chrystusa okrytego tą połową. W Polsce najstarsze przedstawienia tej sceny to fresk w Lądzie, powstały po 1370 roku, i czternastowieczne malowidło w Okoninie koło Grudziądza.

Biały koń i jego czarny odpowiednik

Bronisław Gustawicz, który zebrał polskie zwyczaje świętomarcińskie wraz z regionami, objaśnia zasadę wprost: Marcin przyjeżdża na koniu białym albo siwym, gdy spadnie śnieg, a bez śniegu - na wronym albo czarnym. To nie jest więc przepowiednia całej zimy, tylko opis tego, co widzą ludzie tego dnia za oknem.

Przysłowie	Region	Co oznaczało
„Św. Marcin na białym koniu jedzie”	powszechne	tego dnia spadł śnieg
„Gdy św. Marcin w śniegu przybieżał, będzie po pas całą zimę leżał”	Krakowskie	śnieg 11 listopada wróży długą, śnieżną zimę
„Na Marcina - woda się ścina”	Miechów	pierwsze zamarznięcie wód
„Na św. Marcina najlepsza gęsina”	Śląsk	termin uboju gęsi
„Na Marcina gęś do komina”	ogólnopolskie	to samo, w wersji krótszej
„Po św. Marcinie dobre wino”	od łacińskiego post Martinum bonum vinum	koniec fermentacji młodego wina

Osobnym narzędziem prognostycznym był mostek gęsi: kość biała zapowiadała ostrą i śnieżną zimę, pstra - niestałą, a w połowie biała - umiarkowaną. Na Podhalu mówiono, że gęsi chodzące po lodzie zapowiadają Boże Narodzenie po wodzie. Ta sama siatka dat porządkowała cały rok - jesienny ciąg otwierał święty Mateusz dodaje chłodu, a resztę porządkują dni graniczne.

Termin płatności z 1233 roku

W Polsce święty Marcin był jednak przede wszystkim datą finansową. Wojciech Rozynkowski pokazuje, że już od początku XIII wieku 11 listopada był dniem składania danin i czynszów w miastach - z pól, ogrodów, stodół i kramów.

Najwcześniejszy konkretny zapis znajduje się w przywileju chełmińskim z 1233 roku, który stanowi, że wyznaczony czynsz należy dawać każdego roku w dzień świętego Marcina. Do daty przywiązano też jarmarki.

Dla średniowiecznego mieszczanina 11 listopada nie był świętem gęsi - był dniem, w którym trzeba było zapłacić. Uczta z gęsiną ma więc prawdopodobnie prostsze wyjaśnienie, niż sugeruje legenda: rozliczano się, a część należności oddawano w naturze, właśnie drobiem.

Gęś, która wcale nie jest jego atrybutem

Tu kryje się największe nieporozumienie związane z tą datą. W ikonografii świętego Marcina gęś występuje sporadycznie - Rozynkowski wymienia ją jako rzadkość i podaje przykład obrazu z końca XIX wieku z Grążaw. Typowe atrybuty to koń, przecięty płaszcz, żebrak, a w wersji biskupiej szaty pontyfikalne i pastorał.

Legenda o gęsiach, które wydały Marcina gęganiem, gdy ukrywał się przed wyborem na biskupa, jest tylko przekazem legendarnym i nie ma jej w żadnym dokumencie historycznym. Gustawicz dodaje przy tym obserwację, która wiele tłumaczy: zwyczaj jedzenia gęsi przyszedł do Polski z kolonistami niemieckimi, a im dalej na wschód, tym był rzadszy.

Sam Marcin był natomiast patronem powszechnym - pod jego wezwaniem u schyłku średniowiecza działało w Polsce około 220 kościołów, a także szpitale i przytułki w Krakowie i Chełmnie. Przecięty płaszcz jako znak wszedł na stałe do zestawu symboli chrześcijańskich i to on, a nie gęś, pozwala rozpoznać świętego na obrazie.