Symbole ewangelistów – co oznaczają?

Ewangeliści byli przedstawiani za pomocą symboli zarówno przez proroka Ezechiela, jak i przez świętego Jana w jego apokalipsie. Postacie orła, lwa, woła i uskrzydlonego człowieka pojawiają się w wielu kościołach na całym świecie i są ważnym elementem sztuki biblijnej. Jednocześnie niewiele osób potrafi powiedzieć, jaka jest geneza takiego przedstawienia Ewangelistów. Dziś opowiemy Wam, z jakich powodów ten motyw pojawił się w Biblii i dlaczego właśnie takie symbole przedstawiają poszczególnych Świętych.

Skąd wzięło się symboliczne przedstawienie 4 ewangelistów?

Sposób przedstawianie postaci za pomocą symboli wyrażających ich konkretne cechy znany był na długo przed Chrystusem. Szczególną popularność zyskał w starożytnym Egipcie i Mezopotamii. Co to ma do Ewangelii? Prorok żydowski Ezechiel był na wygnaniu w Babilonie, w związku z czym uczeni jasno mówią o wpływie tamtejszej kultury na jego późniejsze postrzeganie świata.

 

 

Według Babilończyków, postacie lwa, byka, wodnika i orła strzegły czterech stron świata na niebie. Uosabiano ich z wielkimi, boskimi mocami i najważniejszymi żywiołami. Wodnik jest odpowiednikiem człowieka, a orzeł został wybrany zamiast skorpiona, którego symbolika ma negatywny wydźwięk. Nic więc dziwnego, że Ezechiel przejął tę wizję, ponieważ doskonale pasowała do Ewangelistów niosących Słowo Boże w każdą stronę świata. Te same symbole pojawiają się później w apokaliptycznej wizji św. Jana, który opisuje je jako postacie pełne oczu i skrzydeł stojące przed Bożym Tronem.

Symbol św. Mateusza - uskrzydlony człowiek

Ewangelia świętego Mateusza rozpoczyna się od opisania bardzo dokładnie genealogi Jezusa. Podkreśla fakt, że przyszedł on na świat jako niewinne dziecko. Jego Ewangelia pełna jest podziwu wobec ludzkich zachować Jezusa Chrystusa oraz dokładnych opisów obrządków religijnych, wykonywanych przez Żydów. Święty Mateusz, zanim dołączył do apostołów Jezusa, był celnikiem. Dopiero miłosierdzie Chrystusa pozwoliło mu porzucić znienawidzoną przez społeczeństwo rolę i odzyskać swoją ludzką godność.

Symbol św. Marka - lew

Święty Marek jest opisywany za pomocą symbolu lwa. Jego Ewangelia rozpoczyna się w momencie, gdy dorosły Jezus przechodzi chrzest z rąk Jana Chrzciciela (o którym również mówiono lew). Św. Marek pokazuje Jezusa jako człowieka czynu o lwiej odwadze, opisuje wszystko, czego dokonał w emocjonalny sposób. Swoją Ewangelię oparł na opowieściach samego św. Piotra, któremu towarzyszył w Rzymie. Choć nigdzie nie jest to napisane wprost, studiujący Biblię nie mają wątpliwości, że św. Marek widzi Jezusa jako lwa z pokolenia Judy.

Symbol św. Łukasza - wół

Łukasz był lekarzem, który nigdy nie poznał osobiście Jezusa. Jego Ewangelia jest pełna dokładnych opisów, w tym również medycznych. Jest także autorem Dziejów Apostolskich. Z powodu ciężkiej, mozolnej pracy, jaką musiał włożyć w stworzenie swoich pism, jego symbolem jest wół.

Jednocześnie św. Łukasz widział Jezusa jako tego, który ofiarował się w imię ludzkości. Jezus, jak i Jan Chrzciciel, zostali ofiarowani najpierw swoim rodzicom, a następnie ludzkości poprzez ich męczeńską śmierć. W żydowskiej kulturze woły były zwierzętami ofiarnymi. Jednocześnie cała Ewangelia wg świętego Łukasza podkreśla służebną rolę Jezusa wobec ludzi. Inną interpretacją, o której nie sposób nie wspomnieć, jest wół przedstawiający pojazd Matki Boskiej. Św. Łukasz poznał osobiście Maryję i to dzięki jego opisom, poznaliście szczegóły z jej życia.

Symbol św. Jana - orzeł

Święty Jan był jednym z najmłodszych apostołów Jezusa. Był w najważniejszych momentach jego życia. Podczas jego przemiany na górze Tabor, jak i podczas męczeńskiej śmierci. To on wziął Maryję pod swoją opiekę po śmierci Jezusa. Orzeł przedstawia wyostrzony wzrok i wyjątkowy zmysł obserwacji oraz wzbicie się ponad to, co ludzkie. Święty Jan bardzo dużo chłonął wiedzy, którą przekazywał Jezus. Dzięki temu jego Ewangelia zawiera najwięcej symboliki i skomplikowanej teologii, którą jako wyjątkowy obserwator był w stanie pojąć. Św. Jan widział w Chrystusie przede wszystkim Boga. Szczegółowo opisał jego śmierć i zmartwychwstanie. Jest postrzegany jako ten, który był najbliżej Boga.

Tetramorf - jak nazywa się symbol czterech ewangelistów?

Zestaw czterech symboli występujący razem ma własną nazwę: tetramorf. Termin pochodzi od greckich słów „tetra” (cztery) i „morphe” (postać, kształt), a oznacza przedstawienie łączące cztery istoty w jeden motyw ikonograficzny. To właśnie pod tą nazwą motyw funkcjonuje w historii sztuki i w opisach zabytków.

Trwałe przypisanie konkretnych symboli poszczególnym ewangelistom zawdzięczamy Ireneuszowi z Lyonu, który w II wieku powiązał każdą z czterech istot z konkretną Ewangelią. Warto wiedzieć, że w tradycji chrześcijańskiej funkcjonowały też inne przyporządkowania - św. Hieronim ustalił wersję, która ostatecznie upowszechniła się w Kościele zachodnim i którą znamy dzisiaj.

Ewangelista	Symbol	Główne znaczenie
św. Mateusz	uskrzydlony człowiek (anioł)	wcielenie i ludzka natura Chrystusa
św. Marek	lew	królewski majestat, moc, zmartwychwstanie
św. Łukasz	wół (cielec)	ofiara i służebna rola Chrystusa
św. Jan	orzeł	boskość, wzniesienie się ponad to, co ludzkie

Co symbole ewangelistów mówią o Chrystusie?

Poza charakterystyką samych autorów tetramorf ma drugie, głębsze odczytanie - cztery symbole opisują kolejne etapy życia i misji Chrystusa. W tym ujęciu człowiek oznacza narodziny i przyjęcie ludzkiej natury, wół - ofiarę złożoną na krzyżu, lew - zwycięstwo i zmartwychwstanie, a orzeł - wniebowstąpienie i powrót do Ojca.

Takie odczytanie tłumaczy, dlaczego cztery istoty niemal zawsze przedstawiane są razem, a nie osobno. Razem tworzą komplet: cztery Ewangelie są czterema spojrzeniami na jedną historię, a ich jedność podkreśla pełnię i uniwersalność Bożego objawienia. Stąd też dawne skojarzenie z czterema stronami świata - przesłanie ma dotrzeć wszędzie.

Symbole ewangelistów w sztuce sakralnej - gdzie ich szukać?

Tetramorf należy do najczęściej powtarzanych motywów sztuki chrześcijańskiej. Najłatwiej wypatrzeć go w miejscach, które w świątyni przyciągają wzrok:

• wokół postaci Chrystusa Pantokratora - w mozaikach i freskach cztery istoty otaczają tron, po jednej w każdym narożniku kompozycji
• na tympanonach i portalach kościołów romańskich oraz gotyckich
• na ambonach - cztery symbole przypominają, że z tego miejsca głoszone jest Słowo
• w iluminowanych rękopisach, gdzie otwierają poszczególne Ewangelie - najsłynniejszym przykładem jest irlandzka Księga z Kells
• na chrzcielnicach, ołtarzach, witrażach i sklepieniach

W praktyce znajomość tetramorfu jest prostym kluczem do czytania sztuki sakralnej: dostrzegając orła przy postaci piszącego mężczyzny, wiemy od razu, że mamy przed sobą świętego Jana. Symbole pełniły więc funkcję nie tylko dekoracyjną, ale i praktyczną - pozwalały rozpoznać przedstawienie osobom, które nie umiały czytać.

Cztery istoty w Biblii - Ezechiel i Apokalipsa

Dwa biblijne opisy, z których wyrasta motyw, różnią się szczegółami. W wizji Ezechiela każda z czterech istot ma po cztery twarze (człowieka, lwa, wołu i orła) oraz cztery skrzydła, a poruszają się tam, dokąd prowadzi je duch. W Apokalipsie św. Jana (Ap 4,7) cztery Istoty Żyjące stojące przed tronem Boga mają już po jednej postaci każda, a przypisano im po sześć skrzydeł pełnych oczu.

Ta różnica ma znaczenie dla ikonografii: to wersja z Apokalipsy - jedna istota, jedna postać - stała się podstawą przedstawień czterech ewangelistów. Oczy pokrywające skrzydła odczytywano jako wszechwiedzę i czuwanie, a nieustanne wychwalanie Boga przez cztery istoty stało się wzorem dla liturgii.