Symbole w Literaturze #1 – Pan Tadeusz

Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812, we dwunastu księgach wierszem powstał w latach 1832-1834, a wydany został w Paryżu, w roku 1834.

Geneza:

Pan Tadeusz powstał z doświadczeń i obserwacji A. Mickiewicza w Paryżu. Poeta pisał ogarnięty nadzieją na rychłe polityczne przeobrażenie w Europie, natomiast Epilog świadczy o rozczarowaniu autora przebiegiem historii.
Na pewno najważniejszym celem i sensem powstania tego dzieła jest patriotyzm. Jak sam autor pisze w Epilogu, chciał uciekać „pod strzechę”, do „kraju lat dziecinnych”, i marzył, by jego księgi trafiły pod wiejskie dachy. Celem było podtrzymanie wiary Polaków w odrodzenie zniewolonej ojczyzny. Warto przy tym pamiętać, że popularna formuła „ku pokrzepieniu serc” nie pochodzi od Mickiewicza - związał ją z własną twórczością dopiero Henryk Sienkiewicz. Wszystko, co przedstawione jest w utworze, jest wybitnie polskie. Dwór urządzony jest w patriotycznym duchu, na ścianach wiszą obrazy wielkich polskich bohaterów a w tle „stary Dąbrowskiego wybija Mazurek”. Położony jest pośród lasów, łąk, ruczajów i łanów zbóż. Bohaterowie postrzegają ziemię ojczystą jako największą wartość. Dlatego większość z nich jest gotowa do wzięcia udziału w powstaniu.

Niektóre symbole użyte w utworze:

• Młodość i niedojrzałość przedstawiane są za pomocą młodego Tadeusza i Zosi, którzy zakochują się w sobie. Zosia staje się także symbolem natury. Przedstawiana jest zawsze w prostym stroju ze specyficzną ozdobą czoła „ sierp krzywy, świeżym żęciem traw oszlifowany”
• Wzorowym gospodarzem, strażnikiem etykiety i mistrzem ceremonii jest Sędzia. Wygłasza on „ważną naukę o grzeczności”. Według Sędziego przestrzeganie społecznego ładu i hierarchii, to nie tylko pusta formuła, ale gwarancja narodowej tożsamości. Sędzia wzorowo dba o dom i ziemię. Jest wierny porządkowi natury, który wyznacza rytm życia na wsi.
• Ksiądz Robak trafnie wyobraża pokutnika. Jego głównym motywem działań jest chęć oddalenia ciążących na nim zarzutów i odpokutowania winy. Jest także wzorem polskiego patrioty, całe swoje życie podporządkował służbie dla Ojczyzny, walczył na wielu frontach w kampanii Napoleona.
• Motyw tańca - polonez w którym biorą udział prawie wszyscy bohaterowie, uzmysławia że Polacy mogą być zjednoczeni. Taniec niesie nadzieje na lepszą przyszłość bez waśni i sporów, łączy naszych bohaterów i jednocześnie napawa optymizmem. Scena ta jest ważna, ponieważ zamyka utwór, który rozstaje się z czytelnikiem pozytywnym akcentem.

Soplicowo - symbol dawnej Polski

Najważniejszym symbolem całego poematu jest sam dwór w Soplicowie. Mickiewicz nazywa go „centrum polszczyzny” i buduje z niego obraz świata, który miał przetrwać mimo rozbiorów.

Każdy element wyposażenia coś znaczy. Na ścianach wiszą portrety Kościuszki, Rejtana, Jasińskiego i Korsaka, czyli bohaterów walki o niepodległość. Zegar kurantowy wygrywa Mazurka Dąbrowskiego. W domu obowiązuje stały porządek dnia, hierarchia przy stole i staropolska gościnność. Obyczaj pełni tu funkcję ochronną - dopóki jest zachowywany, trwa także tożsamość narodowa.

Dlatego Soplicowo bywa nazywane arkaą, w której ocalało wszystko, co polskie. Nie jest to jednak obraz bezkrytyczny: Mickiewicz pokazuje też wady szlachty, prywatę, skłonność do sporu i awantury, które w przeszłości doprowadziły do upadku Rzeczypospolitej.

Koncert Jankiela - historia Polski zamknięta w muzyce

Osobnym, bardzo wyrazistym symbolem jest gra Jankiela na cymbałach w ostatniej księdze. To skrót dziejów narodu opowiedziany dźwiękiem, a nie słowem.

Kolejne części koncertu przywołują najważniejsze wydarzenia: uchwalenie Konstytucji 3 maja, zdradę targowicką, rzeź Pragi i wreszcie Mazurka Dąbrowskiego, który zapowiada nadzieję na odzyskanie wolności. Słuchacze rozpoznają te melodie i reagują na nie łzami, bo każdy z nich zna tę historię z własnego życia.

Ważne jest też, kto gra. Jankiel jest Żydem, a jednocześnie gorącym polskim patriotą, jednym z najbardziej pozytywnych bohaterów utworu. Powierzenie mu tej sceny to symboliczny obraz Rzeczypospolitej wielu narodów, w której miłość do wspólnej ojczyzny nie zależy od pochodzenia ani wyznania.