Darcie pierza – co się działo na jesiennych wieczorach przy skubaniu gęsi

W okolicach Mińska Mazowieckiego kobiety przy darciu pierza opowiadały o umetrach, przekupnych mierniczych, którzy źle wytyczyli chłopom pola, a po śmierci błąkali się po miedzach jako błędne ogniki i mierzyli granice raz za razem. Zapamiętał to chłopiec siedzący wtedy w izbie, urodzony w 1913 roku Szczepan Pieniążek, późniejszy profesor i twórca nowoczesnego polskiego sadownictwa. Takie historie nie brały się znikąd, bo jesienno-zimowe wieczory nad pierzem były jednym z głównych miejsc, w których wieś przekazywała sobie swoje strachy.

Kiedy gęś oddawała pierze

Pierze zbierano przez cały rok, ale darto je dopiero wtedy, gdy kończyła się robota w polu. Na Śląsku Opolskim żywe gęsi podskubywano latem, w czerwcu, lipcu i wrześniu, kiedy pióro było dojrzałe. Na początku listopada część stada szła pod nóż, a z nią reszta pierza.

Od tej chwili zaczynał się sezon. Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi opisuje go jako okres od listopada do wiosny, na Śląsku mówiono o czasie do końca karnawału. Czesława Szczepańska z Lubelszczyzny, urodzona w 1939 roku w Kolonii Antoniów, wspominała w nagraniu dla Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN”, że darło się „po Bożym Narodzeniu, bo to się już robiło, jak się nie robiło w polu”.

Darcie pierza to więc obrzęd późnej jesieni i zimy. Październik był dla niego miesiącem przygotowań, kiedy w komorach stały już beczki z kiszoną kapustą, a gospodynie liczyły, ile pierza zebrały przez lato.

Izba pełna puchu

Gospodyni, która miała gęsi, zapraszała sąsiadki, kumy, panny i dzieci. Zwykle zbierało się od pięciu do piętnastu kobiet, zależnie od tego, ile córek było w domu i ile ptaków trzymano. Każda siadała ze stołkiem i przetakiem na kolanach, darła z pióra miękką chorągiewkę, a twardą dutkę odrzucała. Robota w jednym domu trwała zwykle dwa-trzy tygodnie, potem całe towarzystwo przenosiło się do następnej chałupy.

Kilka reguł powtarza się w opisach z różnych regionów:

• pracowano od poniedziałku do piątku, bo w sobotę darcie i przędzenie były zakazane, ten dzień zostawał na sprzątanie przed niedzielą,
• co kilka wieczorów gospodyni stawiała poczęstunek, w okolicach Nakła nad Notecią kawę z plackiem co trzeci dzień, na Orawie pampuchy i herbatę z suszu,
• chłopcy przychodzili później i robili psikusy: dmuchali w puch, w Opolskiem wpuszczali do izby gołębia, pod Tarnowskimi Górami stukali w szyby i zawodzili pod oknami,
• ostatni wieczór kończył się zabawą z jedzeniem, a czasem z muzyką i tańcami.

Psikusy mówią o tym obrzędzie więcej niż niejeden opis. Jeden podmuch wystarczał, żeby kilka godzin pracy rozfrunęło się po izbie, więc wpuszczony gołąb był żartem wymierzonym w najczulszy punkt. Często spotykam twierdzenie, że przy pierzu nie wolno było się śmiać ani otwierać drzwi. W zapisach, do których dotarłam, tego zakazu nie znalazłam, ale praktycznie miałby pełny sens.

Umetry, zmory i utopce

Darcie pierza ma jedną cechę, której nie mają żniwa ani wykopki. Ręce są zajęte, a głowa zupełnie wolna. Pieniążek zapisał to wprost w „Pamiętniku sadownika” z 1997 roku: przy przędzeniu i przy darciu pierza „rozmowa nie przeszkadzała”, więc kobiety śpiewały albo opowiadały.

Repertuar był w dużej mierze wspólny dla całej Polski. W opisie wyszkubków z okolic Tarnowskich Gór największym wzięciem cieszyły się opowieści o upiorach, duchach, zmorach i strzygach. Na Śląsku Opolskim dzieci słuchały historii o utopkach i bebokach. Na Mazowszu, obok umetrów, mówiono o zmorach, które nocą jeździły na koniach, tak że rano gospodarz zastawał zwierzęta w stajni zlane gorącym potem.

Opowieść o wodnym demonie, którą babcia snuła nad przetakiem, to ta sama postać, którą opisuję przy utopcach i topielicach. Spora część tego, co dziś wiemy o ludowej demonologii, krążyła kiedyś właśnie na takich wieczorach. Monotonna, cicha praca w ciepłej izbie, przy słabym świetle i za oknem, gdzie było już ciemno o czwartej, była dla opowieści grozy warunkami niemal laboratoryjnymi. Nie wiem, czy ktokolwiek policzył, ile wierzeń przetrwało dzięki pierzu, ale przy tylu niezależnych relacjach trudno uznać to za przypadek.

Pierzyna do wiana

Pierze nie szło tylko na domowe potrzeby. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej podkreśla, że poduszki i pierzyny zbierano jako posag dla córek. W Opolskiem gospodynie liczyły, że na pierzynę trzeba około 6 kilogramów pierza, a na poduszkę około 2,5 kilograma puchu. Przy hodowli liczącej osiem-dziesięć gęsi oznaczało to kilka lat zbierania na jedną wyprawę.

Dlatego przy pierzu zawsze było coś ze swatów. Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi zwraca uwagę, że wieczory te bywały okazją do zeswatania dwojga młodych. Chłopcy, którzy wpadali do izby pod koniec pracy, dobrze wiedzieli, w którym domu rośnie wyprawa i dla kogo. To ten sam sezon i ta sama logika, co jesienne wróżby matrymonialne, tyle że widziana od strony gospodarstwa, gdzie panna z pełną pierzyną miała po prostu lepszą pozycję.

Od gęsi do wyskubku

Cały cykl, od pierwszego skubnięcia do ostatniej zabawy, rozkładał się na kilka miesięcy:

Etap	Kiedy	Zwyczaje i nazwy
Podskubywanie żywych gęsi	Czerwiec, lipiec, wrzesień	Zbieranie dojrzałego pióra bez zabijania ptaka (Śląsk Opolski)
Bicie gęsi	Początek listopada	Pierze z ubitych ptaków dołączało do letnich zbiorów
Darcie wieczorami	Od listopada do karnawału, miejscami do wiosny	Śpiewy, opowieści, zakaz pracy w sobotę, regularne poczęstunki
Psikusy	Pod koniec wieczoru	Dmuchanie w puch, wpuszczanie gołębia, stukanie w okna
Zakończenie	Ostatni dzień pracy w danym domu	Wyskubek z kołaczami i muzyką, w Opolskiem fejderbal, pod Tarnowskimi Górami siudowajka
Szycie pierzyn i poduszek	Po zakończeniu darcia	Odkładanie do wyprawy panny

Nazwy zakończenia różnią się prawie od wsi do wsi. Na Śląsku Opolskim mówiono na nie fejderbal, a w opisach z Mazowsza, Małopolski i Śląska powtarza się słowo wyskubek. W Opolskiem dawniej podawano na nim kreple, czyli pączki, dziś częściej oponki z twarogu.

Darcie pierza jako potrzeba gospodarska zniknęło razem z kołdrami z syntetyku. Przetrwało jako widowisko: Orawski Park Etnograficzny urządza skubarki, a koła gospodyń wiejskich, choćby pod Krakowem czy w okolicach Konina, organizują wspólne darcie, często w karnawale.