Orzechy w jesiennych wróżbach – skąd wiara, że łupina mówi o przyszłości

W 1786 roku Robert Burns dopisał do swojego wiersza „Halloween” przypis dla czytelników spoza Szkocji: tej nocy imię chłopaka i imię dziewczyny nadaje się dwóm orzechom i kładzie je razem w ogniu. Jeśli spłoną spokojnie obok siebie, para się zejdzie, jeśli jeden odskoczy, nic z tego nie będzie. Zanim wigilię Wszystkich Świętych zawłaszczyły dynie, w części Anglii nazywano ją po prostu Nutcrack Night, nocą łupania orzechów.

Skorupa, przez którą nic nie widać

Orzech ma cechę, której nie ma żaden inny jesienny owoc: dopóki go nie rozłupiesz, nie wiesz, co jest w środku. Jabłko pokazuje skórkę, gruszka plamy, a orzech tylko twardą łupinę, pod którą może być pełne jądro, wyschnięta skorupka albo robak.

To czyni go gotowym narzędziem wróżebnym. Każde rozłupanie orzecha jest małym odsłonięciem czegoś zakrytego, a wróżba potrzebuje właśnie takiego momentu, w którym niewiadoma zamienia się w odpowiedź.

Ta sama cecha zrobiła z orzecha symbol wiedzy i tajemnicy w kilku kulturach naraz.

• Łacińska nazwa orzecha włoskiego, Juglans, wywodzona jest od Jovis glans, czyli „żołądź Jowisza”, więc owoc przypisano samemu władcy bogów.
• W irlandzkiej opowieści o Fionnie mac Cumhaillu łosoś wiedzy staje się mądry, bo zjada orzechy laskowe spadające do świętej studni.
• W Benewencie wiedźmy miały zbierać się pod orzechem włoskim, a Pietro Piperno poświęcił temu drzewu w 1639 roku cały łaciński traktat „De Nuce Maga Beneventana”.

Trzy tradycje, trzy zupełnie inne światy, a orzech za każdym razem stoi przy granicy między tym, co jawne, i tym, co ukryte.

Noc, zanim stała się nocą dyń

Najstarszy angielski opis, który udało mi się sprawdzić, pochodzi z 1714 roku. John Gay w poemacie „The Shepherd’s Week” każe wiejskiej dziewczynie wrzucić w płomień dwa orzechy laskowe i nadać każdemu imię ukochanego. Jeden strzela najgłośniej i płonie najjaśniejszym ogniem, a ona czyta to jako zapowiedź, że uczucie chłopaka będzie rosło.

Burns siedemdziesiąt lat później opisuje to samo w szkockiej wsi. W jego wierszu stara gospodyni rozdziela między młodych schowane na tę noc orzechy, a dziewczyna imieniem Jean potajemnie kładzie do ognia dwa: „ten to Jock, a ten to ja”. Przez chwilę płoną razem, „jakby nigdy nie miały się rozstać”, aż orzech Jocka z sykiem wyskakuje w komin.

Mechanika tej wróżby jest prosta i fizycznie prawdziwa. Orzech w ogniu nagrzewa wilgoć wewnątrz, para rozsadza łupinę i wtedy owoc strzela, podskakuje albo odtacza się na bok. Dwa orzechy położone razem rzadko spłoną w zupełnym spokoju, więc wynik był niepewny, a o to przecież chodziło.

Z tej praktyki w części Anglii wzięła się nazwa Nutcrack Night dla nocy 31 października. Dynię z wyciętą twarzą dołożyła dopiero później kultura amerykańska, a orzech, który był w tym obrzędzie wcześniej, prawie z niego zniknął.

Pełne, puste, robaczywe

W polskim materiale orzech pojawia się raczej w wróżbach gospodarskich niż miłosnych. Ogród Botaniczny PAN w Powsinie w opracowaniu o leszczynie podaje, że orzechami wróżono urodzaj, śmierć albo niedostatek, a sen o orzechach uchodził za zapowiedź nieszczęścia.

Najprostszy odczyt opierał się na zawartości łupiny. Pełne, zdrowe jądro wróżyło dobrze, puste albo zepsute źle, i ta zasada wraca w wielu opisach wieczorów wigilijnych i jesiennych. Zapisy, które znalazłam, nie wskazują jednak konkretnej wsi ani regionu, więc nie potrafię powiedzieć, jak szeroko ją stosowano.

Drugi wariant nie wymagał ognia. Połówki łupin orzecha włoskiego z wetkniętą świeczką puszczano na wodę i patrzono, które się spotkają. O tej technice i o całym zestawie, do którego należała, piszę szerzej przy jesiennych wróżbach matrymonialnych, więc tu wystarczy jedno spostrzeżenie: łupina w roli łódki to jedyny przypadek, w którym orzech wróżył, będąc już pustym.

Pusty orzech nie jest zresztą rzadkością. Tak zwane orzechy głuche biorą się z niezapylonego kwiatu albo z larwy, która zjadła jądro, więc w każdej garści laskowych zdarza się jeden czy dwa. Wróżba z pustego orzecha miała więc wbudowaną statystykę: zła wiadomość pojawiała się na tyle często, żeby budzić respekt, i na tyle rzadko, żeby nie zniechęcać.

Orzechy dla zmarłych

Ta sama noc, w którą Szkoci palili orzechy, otwierała w Europie czas pamięci o zmarłych, i orzech trafił także do tego obrzędu. Opracowanie Ogrodu Botanicznego PAN wspomina, że orzechy laskowe wkładano do trumny, żeby przekupić złe moce i pokrzepić zmarłego.

W dolinach wokół Cuneo w Piemoncie w wigilię 2 listopada jedzono gotowane kasztany, zwane ballotte, i pito młode wino. Wierzono, że tej nocy dusze wracają do domów, więc stół zostawiano nakryty. Jest to ten sam gest, który w Polsce zna się z dziadów i z obyczaju zostawiania jedzenia dla dusz, tylko w innym owocu.

Orzech nadaje się do tej roli z praktycznego powodu. Jest jedynym jesiennym pokarmem, który bez gotowania i bez przechowywania w piwnicy wytrzymuje do wiosny, więc dobrze wyraża trwałość.

Leszczyna, krzew od piorunów i od węży

Krzew, z którego pochodzi orzech laskowy, miał w kulturze ludowej osobną i bardzo bogatą karierę.

• Piorun: Legenda zapisana na Lubelszczyźnie mówi, że Święta Rodzina, uciekając przed Herodem, schroniła się pod leszczyną, i odtąd piorun w nią nie bije. Krzyżyki z leszczyny zatykano w dachu, a gałązkę wkładano w okno.
• Wąż: Bracia Grimm zapisali legendę o Matce Boskiej, która ukryła się przed żmiją za krzakiem leszczyny, i stąd zielona gałązka leszczyny ma chronić przed wężami i wszystkim, co pełza. Węża w ludowej symbolice opisuję osobno przy symbolice węża.
• Skarb: Rozwidlona różdżka leszczynowa służyła do szukania wody, kruszców i ukrytych pieniędzy. Według dawnego przepisu przytaczanego przez Lasy Państwowe należało ją wyciąć 25 marca.

Ostatni punkt ma udokumentowany ślad naukowy. Georgius Agricola w „De re metallica”, wydanej w 1556 roku, opisał górników używających różdżki do szukania żył i podał, że leszczynową brano na srebro. Sam był sceptyczny: uważał, że gałązkę skręcają zręczne dłonie trzymającego, i widział w niej przeżytek wiary w czarodziejskie laski.

Trzy orzechy, trzy różne zadania

Owoc	Gdzie i do czego służył	Co mu przypisywano
Orzech laskowy	Wróżby miłosne w ogniu (Anglia, Szkocja), wkładanie do trumny	Wiedza, ochrona przed złem, przepowiednia losu pary
Orzech włoski	Łupiny ze świeczką na wodzie, drzewo zgromadzeń w legendzie z Benewentu	Związek z Jowiszem, tajemnica, w legendach także czary
Kasztan jadalny	Gotowane kasztany w noc zaduszną w Piemoncie	Pożywienie dla dusz wracających do domu

Z tabeli wynika rzecz, której nie widać przy oglądaniu każdej tradycji osobno. Orzech laskowy, jedyny z tej trójki rodzimy w całej Europie Północnej, zebrał niemal wszystkie role wróżebne, a włoski i kasztan dostały funkcje bardziej związane ze stołem i z drzewem. Najprawdopodobniej decydowała dostępność: wróżyło się tym, co leżało pod ręką w każdej chałupie.