Babie lato – skąd nazwa i co oznaczały latające pajęczyny?

Polscy etymolodzy spór o pochodzenie nazwy babiego lata toczą od ponad stu lat i wciąż go nie rozstrzygnęli. Spór ma jednak słaby punkt, który łatwo przeoczyć. W języku niemieckim oba nasze konkurencyjne wyjaśnienia funkcjonują obok siebie jako dwie osobne nazwy tego samego zjawiska.

Trzy hipotezy i żadnego rozstrzygnięcia

Narodowe Centrum Kultury, omówiwszy stan badań, wymienia trzy konkurencyjne wyjaśnienia i przy każdym zaznacza, że brakuje dowodów rozstrzygających.

Hipoteza	Na czym się opiera	Kto ją przywołuje
Siwe włosy	Nici są długie, wiotkie i srebrzyste jak włosy starej kobiety	Brückner, Kopaliński
Przędza Matki Boskiej	Nici to przędza z wrzeciona Maryi, rzucona gospodyniom	Gloger
Baby prządki	Pamięć o prządzących boginiach losu	Krasnowolski

Pierwsza hipoteza ma tę zaletę, że tłumaczy oba człony nazwy naraz. Druga jest najlepiej udokumentowana w źródłach etnograficznych. Trzecia łączy zjawisko z porządkiem mitologicznym i to ona ma najsłabsze umocowanie w materiale.

Co dokładnie napisał Gloger

Najczęściej cytowany polski opis pochodzi z „Encyklopedii staropolskiej” Zygmunta Glogera, wydanej w Warszawie w 1900 roku. Warto go znać w całości, bo popularne teksty przywołują tylko pierwszą połowę.

Według Glogera pajęczyna ta jest w podaniach ludu polskiego przędzą z wrzeciona Matki Boskiej, rzuconą na ziemię, aby przypomnieć gospodyniom czas roboty koło przędziwa i potrzebę okrycia biednych sierot na zimę. Nici nie są więc ozdobą ani znakiem, tylko przypomnieniem o konkretnym obowiązku: zaczyna się sezon przerobu lnu, a dzieci trzeba do zimy ubrać.

Gloger podaje też dawne polskie nazwy pajęczaków odpowiedzialnych za zjawisko: Boczeń, Czelustek, Krzeczek i Namiastek. Zwraca uwagę, że te pajączki wydzielają mnóstwo pajęczyny, nie splatając jej w siatkę i nie przyczepiając nigdzie, co jest opisem trafnym i zgodnym z dzisiejszą wiedzą.

Argument, który psuje cały spór

Antoni Krasnowolski już w 1906 roku zauważył rzecz niewygodną: podania o przędzy Matki Boskiej nie zgadzają się z samą nazwą, bo nie ma w nich żadnej baby. Zasugerował, że polskie określenie może być po prostu tłumaczeniem niemieckiego Altweibersommer.

I tu robi się ciekawie. Niemczyzna ma na to zjawisko kilka nazw naraz, w tym Altweibersommer, czyli lato starych bab, oraz Marienfäden, czyli nici Maryi. Do tego dochodzą Mariensommer i fliegender Sommer. Oba polskie wyjaśnienia istnieją więc u sąsiadów równolegle, jako osobne słowa.

Wniosek jest taki, że polski spór może być fałszywą alternatywą. Nie trzeba wybierać między babami a Matką Boską, bo w tym samym kręgu kulturowym oba skojarzenia funkcjonowały obok siebie, przypisane do tego samego widoku. Polszczyzna zachowała jedno w nazwie, a drugie w opowieści.

Co naprawdę lata w powietrzu

Zjawisko nosi w biologii nazwę balonowania i jest sposobem przemieszczania się, a nie polowania. Mały pająk wspina się na wyniesiony punkt, unosi odwłok i wypuszcza kilka nici, które porywa wiatr, a następnie odrywa się od podłoża.

Dystanse bywają zaskakujące. Typowo są to kilometry albo dziesiątki kilometrów, ale odnotowywano pająki lądujące na statkach setki kilometrów od lądu i unoszone na wysokość przekraczającą dwa kilometry. Same nici zbudowane są z tych samych białek co jedwab, fibroiny i serycyny, i są cieńsze od ludzkiego włosa.

Wrzesień sprzyja temu z powodów czysto fizycznych: wykluwają się młode pająki, a wyże dają słoneczne dni, słaby wiatr i wznoszące prądy powietrza nad nagrzanym ściernisko. Dlatego wrzesień nosił w polszczyźnie także nazwę pajęcznik.

Dwa znaczenia jednej nazwy

Warto pamiętać o rozróżnieniu, które w potocznym użyciu zanika. Babie lato oznacza dziś dwie rzeczy: same pajęcze nici oraz okres ciepłej, słonecznej pogody wczesną jesienią.

Pierwotne jest znaczenie pierwsze, a nazwa pory roku powstała z niego przez przeniesienie. Potwierdza to zresztą układ przysłów, w których babie lato „fruwa” albo „górą idzie”, czyli zachowuje się jak przedmiot, a nie jak pogoda.

Ludowe kalendarze wiązały je z konkretnymi świętymi: powtarzano, że koło świętej Jadwigi babie lato fruwa na wyścigi, a o świętej Brygidzie babie lato przyjdzie. Współcześnie za babie lato uznaje się zwykle przełom września i października, choć żadna instytucja nie wyznacza tu sztywnych dat.