Grzybobranie i zabobony – czego według tradycji nie wolno robić w lesie?

Do lasu na grzyby wkładano znoszone ubranie, a nóż trzymano w ukryciu, żeby grzyby się nie wystraszyły. Nakazywano ścinać wszystkie zauważone okazy, nawet najmniejsze, bo skoro padł na nie ludzki wzrok, i tak już nie urosną. Grzybobranie było obrzędem z własnym zestawem reguł, a nie zwykłym spacerem.

Las jako teren obcy

Wszystkie reguły grzybobrania wynikają z jednego założenia: las nie należy do człowieka. Jest krainą mocy niekoniecznie przyjaznych, a zbieracz wchodzi tam jako gość, który musi się odpowiednio zachować.

Gospodarzem lasu był w wierzeniach borowy, zwany też borowcem, lasowym, leśnym dziadem albo borutą. Według zapisów z Lubelszczyzny miał władzę nad dzikimi zwierzętami i wodził ludzi po lesie tak, że nie mogli odnaleźć drogi. Przybierał postacie zwierzęce, najczęściej wilka, lisa, czarnego psa albo niedźwiedzia.

Charakterystyczne jest to, jak zapowiadało się jego nadejście: mocnym szumem drzew, gwizdaniem albo niezrozumiałym pokrzykiwaniem. To wyjaśnia najbardziej znany leśny zakaz, bo człowiek, który gwiżdże i woła, robi dokładnie to, co robi gospodarz lasu.

Zakazy obowiązujące w lesie

Zestaw reguł jest zaskakująco konsekwentny i większość z nich sprowadza się do jednego: nie rzucać się w oczy.

• nie gwizdać i nie wołać głośno po imieniu,
• zachowywać ciszę, bo grzyby jadalne chowały się na dźwięk głosu,
• chodzić raczej pojedynczo, bo rozmowa odstrasza grzyby,
• trzymać nóż w ukryciu, żeby grzyby się nie spłoszyły,
• zakładać ubranie znoszone, a nie odświętne,
• nie niszczyć grzybów trujących, bo z zemsty wsączą jad w dobre.

Ostatni zakaz jest z dzisiejszej perspektywy najcenniejszy, choć uzasadnienie miał fantastyczne. Kopanie i rozbijanie muchomorów niszczy grzybnię i pozbawia las gatunków niezbędnych drzewom, więc reguła chroniąca trujące owocniki jest ekologicznie słuszna. Dawna wieś doszła do właściwego wniosku całkiem błędną drogą.

Zakazy dotyczące ludzi, nie lasu

Osobna grupa przekonań dotyczyła tego, kto w ogóle może iść na grzyby. Warto o nich wiedzieć, bo pokazują ciemniejszą stronę tej obrzędowości.

Przekonanie	Czego dotyczyło
Kobiety podczas miesiączki nie powinny zbierać	Grzyby miały robaczywieć
Ciężarne nie mogły zbierać mleczaja	Dziecko miało mieć kołtun
Nadepnięcie purchawki	Brodawki na skórze, a nawet ślepota
Sezon otwierało święto Piotra i Pawła	Wcześniej nie wypadało zbierać

Dwa pierwsze wierzenia należą do szerokiej grupy zakazów wykluczających kobiety z określonych czynności i nie mają żadnego uzasadnienia poza samym wykluczeniem. Warto to nazwać wprost, zamiast przedstawiać jako barwną ciekawostkę.

Dlaczego grzyby budziły nieufność

Grzyby zajmują w kulturze ludowej pozycję dziwną: są jedzeniem, ale podejrzanym. Wierzono, że mają związek z siłą nieczystą, z zaświatami i z magią, a nazwy części gatunków mówią same za siebie: szatan, grzyb czortowy, kozie rożki.

Powodów było kilka. Grzyby rosną nocą i pojawiają się nagle, bez nasion i bez siewu, co w myśleniu rolniczym jest podejrzane samo w sobie. Rosną też na rozkładzie, na pniakach i ściółce, czyli w miejscach kojarzonych ze śmiercią.

Do tego dochodziła wersja chrześcijańska, w której grzyby trujące były przekleństwem świętego Piotra albo łzami Matki Boskiej spadającymi na ziemię. Jednocześnie grzyby nazywano leśnym mięsem, bo w latach głodu ratowały życie, więc ta sama rzecz była jednocześnie ratunkiem i zagrożeniem. To napięcie tłumaczy całą obrzędowość lepiej niż cokolwiek innego. Podobną dwuznaczność widać w sennikowych interpretacjach grzybów, gdzie sąsiadują ze sobą zysk i ostrzeżenie.

Co robiono, gdy ktoś zabłądził

Zabłądzenie tłumaczono działaniem leśnego ducha, który „wodził” człowieka w kółko. Skoro przyczyna była magiczna, to i środek zaradczy miał taką postać.

Najbardziej znanym sposobem było wywrócenie na lewą stronę jakiejś części ubrania, najczęściej czapki albo kurtki. Odwrócenie odzieży oznaczało odwrócenie sytuacji, a przy okazji zmianę tożsamości, która miała zmylić ducha. Inne warianty zalecały usiąść, odpocząć i ruszyć w inną stronę albo odmówić modlitwę.

Rzecz w tym, że najprostszy z tych środków działa naprawdę, tylko z innego powodu. Człowiek pozbawiony punktów odniesienia rzeczywiście chodzi po łuku i wraca w to samo miejsce, więc zatrzymanie się, uspokojenie i świadomy wybór kierunku przerywa błędne koło. Dzisiaj do tego zestawu dochodzi rzecz najskuteczniejsza: naładowany telefon i zapisany numer alarmowy 112.