Wszystkich Świętych i Zaduszki – dlaczego to dwa różne dni i dwa różne znaczenia

Pierwszego listopada miliony Polaków stoją nad grobami w dniu, który Kościół przeznaczył na radość, a celebransi odprawiają wtedy Msze w bieli. Dzień modlitwy za zmarłych przypada dopiero nazajutrz, 2 listopada, kiedy większość z nas jest już w pracy. To przesunięcie ma bardzo konkretną przyczynę, zapisaną w ustawie z 1951 roku.

Dwa dni w jednej tabeli

Uroczystość Wszystkich Świętych dotyczy tych, którzy według wiary Kościoła są już zbawieni, także tych, których imion nikt nie zna i którzy nigdy nie trafią do kalendarza. Dzień Zaduszny, oficjalnie wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych, dotyczy tych, za których trzeba się jeszcze modlić. Pierwszy dzień jest dziękczynieniem, drugi prośbą.

	1 listopada	2 listopada
Nazwa liturgiczna	Uroczystość Wszystkich Świętych	Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych, Dzień Zaduszny
Kogo dotyczy	Zbawionych, znanych i nieznanych	Wszystkich zmarłych, którzy potrzebują modlitwy
Nastrój	Radosny, dziękczynny	Żałobny, błagalny
Kolor szat	Biały	Fioletowy albo czarny
Skąd się wziął	Rzym, papieże Grzegorz III i Grzegorz IV, VIII-IX wiek	Opactwo Cluny, opat Odilon, przełom X i XI wieku
Obowiązek Mszy	Tak, święto nakazane	Nie
Status w Polsce	Dzień wolny od pracy	Zwykły dzień roboczy

Kolory w tabeli dobrze streszczają całą różnicę. Biel w liturgii oznacza chwałę i zmartwychwstanie, więc należy do tych, którzy według wiary już są u celu. Fiolet to barwa pokuty i oczekiwania, czerń to żałoba. Kapłan w bieli przy grobach 1 listopada robi więc dokładnie to, czego wymaga ten dzień.

W 2026 roku różnica będzie widoczna wyjątkowo ostro. Pierwszy listopada wypada w niedzielę, a uroczystość Wszystkich Świętych ma pierwszeństwo przed liturgią niedzielną. Zaduszki przypadają w poniedziałek, więc na cmentarzach znów będzie tłoczno w niedzielę, a pusto w dniu, który do zmarłych należy.

Od Panteonu do kaplicy w bazylice świętego Piotra

Wspólne święto wszystkich męczenników znano na Wschodzie już w IV wieku. Na Zachodzie pierwszy wyraźny krok zrobił papież Bonifacy IV, który w 609 roku poświęcił rzymski Panteon na kościół ku czci Matki Bożej i wszystkich męczenników, a rocznicę obchodzono 13 maja.

Datę 1 listopada wprowadził papież Grzegorz III, który sprawował urząd w latach 731-741. Encyklopedia Britannica podaje, że poświęcił on tego dnia kaplicę w bazylice świętego Piotra ku czci wszystkich świętych. Sto lat później, w 837 roku, Grzegorz IV polecił obchodzić to święto w całym Kościele.

W popularnych tekstach obaj papieże trafiają często razem do IX wieku. To skrót, który gubi prawie sto lat: Grzegorz III to wiek VIII, a dopiero Grzegorz IV to wiek IX. Pierwszy wybrał datę, drugi uczynił ją powszechną.

Cluny i data, której nikt nie jest pewien

Dzień Zaduszny narodził się w burgundzkim opactwie Cluny, najpotężniejszym klasztorze ówczesnej Europy. Opat Odilon polecił, by we wszystkich domach jego kongregacji dzień po Wszystkich Świętych odprawiano modlitwy i Msze za wszystkich zmarłych.

Najczęściej podaje się rok 998 i tak też datuje to większość kalendarzy. Muzeum Historii Polski pisze o 993 roku, a Catholic Encyclopedia z 1911 roku uważa, że stało się to raczej po 1030 roku. Żadnego z tych lat nie da się dziś uznać za pewny. Pewne jest tylko to, że zwyczaj z Cluny szybko przyjął cały Kościół zachodni.

Według Muzeum Historii Polski na ziemiach polskich Dzień Zaduszny znano od XII wieku, rozpowszechnił się w XIII, a uroczyście obchodzono go od XIV wieku. Nałożył się na starsze zwyczaje, w których zmarłych zapraszano do domu i zostawiano im jedzenie. O tych praktykach piszę szerzej przy okazji karmienia dusz, bo to osobny i znacznie starszy wątek. Z dawnych Zaduszek przetrwały wypominki, czyli odczytywanie w kościele imion zmarłych, a także obyczaj obdarowywania żebraków siedzących pod cmentarzami w zamian za modlitwę.

Dlaczego na cmentarz idziemy dzień za wcześnie

Ustawa z 18 stycznia 1951 roku o dniach wolnych od pracy wpisała na listę 1 listopada jako „Wszystkich Świętych”. Drugiego listopada w tym wykazie nigdy nie było. Gdy wizyta na grobach rodziców wymagała wyjazdu przez pół kraju, dzień wolny wygrał z kalendarzem liturgicznym.

Ten sam okres przyniósł nazwę „Święto Zmarłych”. Muzeum Historii Polski odnotowuje, że w czasach komunistycznych 1 listopada przedstawiano jako dzień wszystkich zmarłych, a Dzień Zaduszny został zwykłym dniem pracy. Świeckie państwo wolało święto pamięci niż święto zbawionych, a ludzie i tak robili to samo co zawsze: palili światło i modlili się nad grobami. Znicz stał się przy tym jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich symboli śmierci i pamięci.

Nazwa przyjęła się na dobre i dziś używają jej także wierzący. Jest nieścisła, bo Kościół nie ma w kalendarzu żadnego „Święta Zmarłych”, ma za to dwa sąsiednie dni o przeciwnym ciężarze. Jesienne myślenie o zmarłych zaczyna się zresztą w polskiej tradycji dużo wcześniej, o czym pisałam w tekście o tym, dlaczego pamięć o zmarłych budzi się już we wrześniu.

Polska praktyka ma przy tym swoją logikę. Odpust za zmarłych za nawiedzenie cmentarza można uzyskać od 1 do 8 listopada, więc modlitwa nad grobem 1 listopada mieści się w tym czasie. Przesunięcie dotyczy więc nastroju dnia, a sama modlitwa za zmarłych pozostaje na swoim miejscu.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

• Kolor szat 1 listopada. Jest biały, jak w każde święto radosne. Fiolet albo czerń należą do 2 listopada. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego dopuszcza fiolet w Mszach za zmarłych, a czerń tam, gdzie jest taki zwyczaj, i polskie kalendarze liturgiczne podają przy Zaduszkach oba kolory. Więcej o znaczeniu barw zebrałam w dziale symbolika kolorów.
• Kogo się wspomina. Pierwszego listopada wszystkich świętych, także tych bez imienia w kalendarzu, a drugiego wszystkich zmarłych. Znicz na grobie babci jest gestem zaduszkowym, nawet jeśli zapalamy go dzień wcześniej.
• Wiek obu papieży. Grzegorz III żył w VIII wieku, Grzegorz IV w IX. Wrzucanie ich do jednego stulecia to najczęstszy błąd w krótkich opisach.
• Rok 998. Funkcjonuje jak pewnik, choć jest tylko najczęściej podawaną rekonstrukcją. Uczciwiej mówić o przełomie X i XI wieku.