Święta Jadwiga 15 października – data, po której ziemniak nie miał prawa być w polu

Muzeum Narodowe we Wrocławiu zebrało siedem przysłów o świętej Jadwidze i w żadnym z nich nie ma ziemniaka. Są jabłka, orzechy, figi, kapusta i babie lato, a jest też zwięzła komenda „z pola na wyścigi”. Data 15 października była granicą prac polowych na długo przed tym, zanim pierwszy kartofel trafił na polskie pole, a ziemniak po prostu dopisał się do terminu, który już działał.

Księżna, która nosiła buty w ręku

Jadwiga urodziła się w ostatniej ćwierci XII wieku w bawarskim Andechs, w rodzinie hrabiów Andechs-Meran. Bardzo młodo wydano ją za śląskiego księcia Henryka Brodatego. W 1202 roku Henryk ufundował na jej prośbę klasztor cysterek w Trzebnicy, do którego Jadwiga po śmierci męża przeniosła się na stałe.

Z jej życiorysu najmocniej zapamiętano umartwienia, a wśród nich chodzenie boso, także zimą. Muzeum Narodowe we Wrocławiu przytacza legendę, w której spowiednik podarował księżnej parę butów i kazał je zawsze nosić. Jadwiga posłuchała co do litery: nosiła je ze sobą, ale przywieszone na sznurku albo w ręku, dalej idąc boso.

Stąd wziął się jej najbardziej rozpoznawalny atrybut. Na całostronicowej miniaturze z tak zwanego Kodeksu lubińskiego z 1353 roku, przechowywanego dziś w Getty Museum w Los Angeles, Jadwiga trzyma w jednej ręce parę butów, a w drugiej figurkę Matki Bożej z Dzieciątkiem. Ta figurka nie jest dodatkiem malarza. Ks. Paweł Nowak, analizując najstarszy żywot świętej, tak zwaną „Legendę maior” z około 1300 roku, przytacza przekaz, że Jadwiga nosiła przy sobie małą figurkę z kości słoniowej i umierając tak mocno zacisnęła na niej palce, że nie dało się jej wyjąć z dłoni.

Piętnasty czy szesnasty października

Z samą datą jest kłopot, który ciągnie się od średniowiecza. Jadwiga zmarła w Trzebnicy w połowie października 1243 roku, a co do dnia przekazy się rozchodzą: jedne wskazują 14, inne 15 października. Kanonizował ją papież Klemens IV 26 marca 1267 roku w Viterbo, a w 1680 roku Innocenty XI, na prośbę Jana III Sobieskiego, rozszerzył jej kult na cały Kościół.

Dziś w kalendarzu liturgicznym wspomnienie świętej Jadwigi Śląskiej przypada 16 października. Kalendarz ludowy i kalendarze imienin trzymają się jednak 15, i to do tej daty odnoszą się przysłowia. Wieś nie rozstrzygała sporów liturgicznych. Liczyło się, że „na Jadwigę” wypada połowa października.

Jadwiga jest patronką Śląska i Wrocławia, a według Muzeum Narodowego we Wrocławiu także Polski, małżeństw i rodzin oraz pojednania polsko-niemieckiego.

Siedem przysłów, ani jednego kartofla

Przysłowia zebrane przez wrocławskie muzeum układają się w spójny obraz. Każde mówi o tym samym: o zamknięciu sezonu w polu i w sadzie.

Przysłowie	Co oznaczało
Święta Jadwiga ostatnie jabłko dźwiga	Koniec zbioru jabłek, na drzewach zostają ostatnie owoce
Do świętej Jadwigi pozbieraj jabłka, orzechy i figi	Termin zebrania owoców i orzechów, figi dodane dla rymu
Od świętej Jadwigi z pola na wyścigi	Ogólny termin zejścia z pola, wszystko ma być zebrane
Kto sieje na świętą Jadwigę, ten zbiera figę	Spóźniony siew ozimin nie zdąży się ukorzenić przed zimą
Kiepski gospodarz, co po Jadwidze do pola siać idzie	To samo ostrzeżenie, wypowiedziane wprost
W świętą Jadwigę jeśli deszcz nie pada, to do kapusty Bóg miodu dokłada	Sucha pogoda sprzyja zbiorowi i kiszeniu kapusty
Koło świętej Jadwigi babie lato fruwa na wyścigi	Obserwacja pogody: pogodne dni z lecącymi pajęczynami

Ostatnie przysłowie dotyczy zjawiska, o którym pisałam przy okazji babiego lata i pajęczyn. „Figi” z czwartego wiersza nie trzeba czytać dosłownie, bo to frazeologizm: zbierać figę to zebrać nic.

W internecie krążą jeszcze trzy przysłowia o Jadwidze i ziemniakach: „Święta Jadwiga ziemniaki z pola spędza”, „Na świętą Jadwigę grzyby i kartofle z pola” oraz „Jadwiga rzepę kopie”. Nie znalazłam ich w żadnym zbiorze z instytucjonalnym adresem, więc nie umieszczam ich w tabeli. Mogą być lokalne albo całkiem współczesne.

Jak ziemniak dopisał się do starej daty

Kalendarz świętych był dla wsi rachubą czasu. Gdy w drugiej połowie XVIII wieku ziemniak rozpowszechnił się na polach, nikt nie tworzył dla niego nowych terminów, tylko wpisał go w gotowe. „Od świętej Jadwigi z pola na wyścigi” obejmowało wszystko, co jeszcze zostało w ziemi, więc objęło także kartofle, choć powstało bez nich. Według Jędrzeja Kitowicza kartofle znano w całej Rzeczypospolitej dopiero pod koniec panowania Augusta III, czyli około 1763 roku, a kult świętej Jadwigi liczył sobie wtedy już pięć stuleci.

Tak powstało przekonanie, że po 15 października ziemniak nie ma prawa być w polu. Przysłowie dotyczyło pola w ogóle, ale z czasem ziemniaki stały się najważniejszą rzeczą, jaka w październiku jeszcze tam leżała. Sam przebieg pracy i ogniska na kartoflisku opisuję w osobnym tekście o wykopkach i ogniskach z łętów.

Przed Jadwigą trzeba było zdążyć z kilkoma rzeczami naraz:

• zebrać ostatnie jabłka i orzechy,
• skończyć siew ozimin, bo później nie zdążą się ukorzenić,
• zwieźć kapustę, najlepiej w suchy dzień,
• wykopać ziemniaki i usypać kopce na zimę,
• zejść z pola, zanim przyjdą pierwsze mrozy.

Co mówi termometr

Najciekawsze, że ludowy termin zgadza się z pomiarami. Ewelina Flis-Olszewska z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie przeanalizowała przymrozki na stacji Lublin-Felin w latach 1960-2019. Średnia data pierwszego jesiennego przymrozku mierzonego na wysokości 2 metrów wyniosła 14 października, czyli dzień przed świętą Jadwigą.

Przy samym gruncie przymrozek przychodził średnio jeszcze wcześniej, 29 września. W ostatniej dekadzie badanego okresu obie daty przesunęły się na później: na 17 i 13 października. Dla ziemniaka oznacza to proste ryzyko. Bulwy leżące płytko lub wyrzucone na powierzchnię przemarzają, a niska temperatura zamienia w nich skrobię w cukry, dlatego zmarznięty kartofel robi się słodkawy i źle się przechowuje.

Przysłowie nie wiedziało nic o pomiarach, ale skumulowało doświadczenie wielu pokoleń, które co roku traciły część plonu. Połowa października była po prostu najpóźniejszym bezpiecznym dniem, a święta Jadwiga przypadła w nim przypadkiem kalendarza. Więcej takich granicznych dni zebrałam w zestawieniu październikowych dat obrzędowych.